Υπάρχουν δρόμοι που τους διασχίζεις και δρόμοι που σε ξεναγούν μόνοι τους. Η οδός Αθηνάς ανήκει στη δεύτερη κατηγορία.
Αν ξεκινήσεις νωρίς το πρωί από το Μοναστηράκι, προτού γεμίσουν τα πεζοδρόμια και ανοίξουν όλα τα καταστήματα, η διαδρομή προς την Ομόνοια μοιάζει με σύντομη εισαγωγή στην ιστορία της νεότερης Αθήνας. Πίσω σου βρίσκεται η Ακρόπολη. Μπροστά σου απλώνεται η πόλη του 19ου και του 20ού αιώνα. Ανάμεσά τους, ένας δρόμος που σχεδιάστηκε ως μνημειακός άξονας αλλά κατέληξε να γίνει κάτι πολύ πιο ζωντανό: η καθημερινή σκηνή του αθηναϊκού εμπορίου.
Ένας δρόμος γεννημένος πάνω στο σχέδιο
Η οδός Αθηνάς εμφανίζεται στο πρώτο πολεοδομικό σχέδιο της νέας Αθήνας, το οποίο συνέταξαν οι Σταμάτης Κλεάνθης και Eduard Schaubert στις αρχές της δεκαετίας του 1830, λίγο πριν η πόλη ανακηρυχθεί πρωτεύουσα του ελληνικού κράτους.
Η Αθήνα της εποχής δεν είχε ακόμη καμία σχέση με τη σημερινή μητρόπολη. Ήταν μια μικρή πόλη, συγκεντρωμένη κυρίως γύρω από την Ακρόπολη, την Πλάκα και το Μοναστηράκι. Το σχέδιο των δύο αρχιτεκτόνων επιχειρούσε να οργανώσει την πρωτεύουσα που επρόκειτο να δημιουργηθεί, προβλέποντας μεγάλους άξονες, πλατείες, δημόσια κτίρια, κήπους και χώρους εμπορίου.
Στην αρχική σύλληψη, η οδός Αθηνάς αποτελούσε έναν από τους δρόμους που θα συνέδεαν την παλιά πόλη και την Ακρόπολη με το διοικητικό κέντρο της νέας πρωτεύουσας. Η περιοχή της σημερινής Ομόνοιας είχε προταθεί ως θέση των ανακτόρων· τελικά το παλάτι χτίστηκε στη σημερινή πλατεία Συντάγματος, αλλά ο δρόμος παρέμεινε. Μαζί του παρέμεινε και η καθαρή οπτική σχέση με τον βράχο της Ακρόπολης, η οποία αποκαλύπτεται ακόμη και σήμερα σε όποιον κατηφορίζει από την Ομόνοια.
Το Μοναστηράκι ήταν τότε σημαντικότερο σημείο της πόλης από την έρημη σχεδόν βόρεια άκρη της. Γι’ αυτό και η αρίθμηση των κτιρίων της Αθηνάς ξεκινά από εκεί και ανεβαίνει προς την Ομόνοια — μια μικρή λεπτομέρεια που διατηρεί πάνω στις προσόψεις τη γεωγραφία της παλιάς Αθήνας.
Από τον μνημειακό άξονα στον δρόμο των εμπόρων
Τα σχέδια μπορεί να ήθελαν την Αθηνάς επίσημη και επιβλητική, όμως η ίδια η πόλη της έδωσε διαφορετικό χαρακτήρα.
Η γειτνίασή της με το Μοναστηράκι, το Ψυρρή και τις παλιές εμπορικές συνοικίες προσέλκυσε εργαστήρια, αποθήκες, παντοπωλεία και καταστήματα. Στον δρόμο και γύρω από αυτόν εγκαταστάθηκαν επιχειρήσεις που εξυπηρετούσαν όχι τη βιτρίνα της πρωτεύουσας, αλλά τις καθημερινές της ανάγκες: εργαλεία, είδη οικιακής χρήσης, τρόφιμα, μπαχαρικά, σπόροι, γεωργικά εξαρτήματα και επαγγελματικός εξοπλισμός.
Η Αθηνάς δεν έγινε ποτέ ένας ομοιόμορφος εμπορικός δρόμος. Αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο ενδιαφέρον της. Στις προσόψεις της συνυπάρχουν νεοκλασικά κτίρια, μεταπολεμικές κατασκευές, παλιά ξενοδοχεία, μικρά καταστήματα και επιγραφές διαφορετικών εποχών. Η ιστορία της δεν διαβάζεται σαν ενιαίο αρχιτεκτονικό σύνολο, αλλά σαν παλίμψηστο. Εδώ η πόλη δεν αντικατέστησε εντελώς το παλιό με το νέο. Τοποθέτησε το ένα δίπλα στο άλλο.
Η Βαρβάκειος αλλάζει το κέντρο βάρους
Το σημείο όπου η οδός Αθηνάς αποκτά τον πιο αναγνωρίσιμο χαρακτήρα της είναι η Βαρβάκειος Δημοτική Αγορά.
Η οικοδόμηση της νέας αγοράς ξεκίνησε το 1878. Οι εργασίες προχωρούσαν αργά, μέχρι που η μεγάλη πυρκαγιά του Αυγούστου του 1884 κατέστρεψε τις παλιές παράγκες της αγοράς κοντά στη Βιβλιοθήκη του Αδριανού. Η ανάγκη μεταφοράς του εμπορίου επιτάχυνε το έργο και η νέα αγορά ολοκληρώθηκε το 1886.
Από τότε λειτουργεί αδιάκοπα. Στους διαδρόμους της πέρασαν γενιές εμπόρων, κρεοπωλών, ιχθυοπωλών, εργαζομένων, μαγείρων και κατοίκων που έφταναν από κάθε σημείο της Αθήνας για τα ψώνια του σπιτιού ή της επαγγελματικής κουζίνας.
Η Βαρβάκειος δεν είναι απλώς ένα ιστορικό κτίριο. Είναι μια υποδομή που εξακολουθεί να εκτελεί την αρχική της λειτουργία, σχεδόν ενάμιση αιώνα μετά. Αυτό την κάνει σπάνια: δεν αποτελεί σκηνικό μιας περασμένης εμπορικής ζωής, αλλά ένα κομμάτι της που επιμένει.
Το Δημαρχείο και η πόλη που αποκτά θεσμούς
Λίγα βήματα βορειότερα, η Αθηνάς συναντά την πλατεία Κοτζιά. Εδώ ο εμπορικός δρόμος γίνεται και διοικητικός.
Το Δημαρχείο της Αθήνας χτίστηκε την περίοδο 1871–1874, σε σχέδια του αρχιτέκτονα Παναγιώτη Κάλκου. Το αρχικά διώροφο νεοκλασικό κτίριο εξέφραζε τη φιλοδοξία μιας πόλης που μεγάλωνε και αποκτούσε θεσμούς, υπηρεσίες και δημόσια αρχιτεκτονική.
Η πλατεία μπροστά του άλλαξε ονομασίες και μορφές, φιλοξένησε το Δημοτικό Θέατρο που δεν υπάρχει πια και περιβάλλεται από κτίρια που αφηγούνται τη μετάβαση της Αθήνας από μικρή πρωτεύουσα σε μεγάλο οικονομικό κέντρο.
Η συνύπαρξη του Δημαρχείου με την αγορά δεν είναι τυχαία. Πάνω στην ίδια οδό βρίσκονται δύο βασικές λειτουργίες της πόλης: η διοίκηση και η τροφοδοσία της. Από τη μία οι αποφάσεις, από την άλλη η καθημερινή συναλλαγή.
Ένας δρόμος που αλλάζει χωρίς να χάνει τη φωνή του
Σήμερα η οδός Αθηνάς δέχεται τις πιέσεις που μεταμορφώνουν ολόκληρο το ιστορικό κέντρο. Ο τουρισμός, οι νέες χρήσεις κτιρίων και η διαφορετική οικονομία της πόλης συναντούν τα παλιά καταστήματα, τις βιοτεχνικές προμήθειες και τις οικογενειακές επιχειρήσεις.
Η αλλαγή δεν είναι πάντοτε θεαματική. Φαίνεται σε μια παλιά επιγραφή που κατεβαίνει, σε ένα κατάστημα που αλλάζει χρήση, σε έναν πάνω όροφο που μετατρέπεται, σε έναν επαγγελματία που δεν βρίσκει διάδοχο. Φαίνεται όμως και στις επιχειρήσεις που επιμένουν, προσαρμόζονται και συνεχίζουν να εξυπηρετούν μια Αθήνα διαφορετική από εκείνη στην οποία πρωτοάνοιξαν. Αυτό είναι, τελικά, το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της οδού Αθηνάς: δεν διατηρεί την ιστορία της σε προθήκες. Τη χρησιμοποιεί καθημερινά.
Βρίσκεται στα παλιά μάρμαρα της αγοράς, στις ξεθωριασμένες επιγραφές, στα καρότσια που περνούν βιαστικά και στις ίδιες σύντομες κουβέντες που επαναλαμβάνονται πίσω από τους πάγκους. Κάθε πρωί ο δρόμος ξαναρχίζει, χωρίς τελετές και χωρίς νοσταλγία. Και όσο η Αθήνα γύρω του αλλάζει, η Αθηνάς εξακολουθεί να κάνει εκείνο που έκανε πάντα: ανοίγει τα ρολά, απλώνει την πραμάτεια της και πιάνει δουλειά.
