Στη γωνία της πλατείας Κοτζιά με την οδό Αιόλου στέκεται ένα από τα σπουδαιότερα αλλά λιγότερο προβεβλημένα νεοκλασικά κτίρια της Αθήνας. Το Μέγαρο Μελά υπήρξε το μεγαλύτερο ιδιωτικό οικοδόμημα της εποχής του, γνώρισε πυρκαγιές, πολέμους και διαφορετικές χρήσεις και έγινε το σκηνικό μιας ανθρώπινης ιστορίας που μετατράπηκε σε πράξη αντίστασης.

Ένα απόγευμα του Απριλίου του 1942, ένας ταχυδρομικός διανομέας λιποθύμησε από την πείνα μέσα στη μεγάλη αίθουσα του Κεντρικού Ταχυδρομείου της Αθήνας.

Γύρω του συγκεντρώθηκαν συνάδελφοι και εργαζόμενοι. Η Αθήνα βρισκόταν υπό γερμανική κατοχή και η πείνα είχε ήδη αφήσει βαθύ το αποτύπωμά της στην πόλη. Η αγανάκτηση εξαπλώθηκε γρήγορα και η λέξη «απεργία» άρχισε να ακούγεται όλο και πιο έντονα μέσα στην αίθουσα.

Το περιστατικό συνέβη στο Μέγαρο Μελά, ένα επιβλητικό κτίριο που εξακολουθεί να στέκεται απέναντι από το Δημαρχείο της Αθήνας, στην πλατεία Κοτζιά. Ένα κτίριο που σχεδιάστηκε για να αποτελέσει σύμβολο πλούτου και ευρωπαϊκής κομψότητας, αλλά έμελλε να συνδεθεί με μία από τις σημαντικότερες εργατικές κινητοποιήσεις των χρόνων της Κατοχής.

Το μεγαλύτερο ιδιωτικό κτίριο της παλιάς Αθήνας

Η ιστορία του Μεγάρου Μελά ξεκινά το 1873. Εκείνη τη χρονιά, ο εύπορος έμπορος και ευεργέτης Βασίλειος Μελάς αγόρασε τρία οικόπεδα, συνολικής έκτασης περίπου 1.600 τετραγωνικών μέτρων, στη νοτιοανατολική πλευρά της τότε πλατείας Λουδοβίκου Α΄.

Πρόκειται για το οικοδομικό τετράγωνο που περικλείεται σήμερα από τις οδούς Αιόλου, Σοφοκλέους, Στρέιτ και Κρατίνου, δίπλα στην πλατεία Κοτζιά.

Ο Μελάς ανέθεσε τον σχεδιασμό του κτιρίου στον Ερνέστο Τσίλλερ, τον αρχιτέκτονα που συνέβαλε όσο λίγοι στη διαμόρφωση της νεοκλασικής εικόνας της Αθήνας. Το μέγαρο ολοκληρώθηκε το 1874 και αποτέλεσε ένα από τα πρώιμα, αλλά ήδη χαρακτηριστικά, έργα του.

Σύμφωνα με το Ίδρυμα Βασιλείου Γ. Μελά, ήταν το μεγαλύτερο ιδιωτικό κτίριο της Αθήνας, μιας πόλης που αριθμούσε τότε περίπου 50.000 κατοίκους. Η ανέγερσή του φέρεται να κόστισε ένα εκατομμύριο δραχμές, όταν ολόκληρος ο κρατικός προϋπολογισμός ανερχόταν σε περίπου 33 εκατομμύρια.

Ένα ξενοδοχείο ευρωπαϊκών προδιαγραφών

Το Μέγαρο Μελά σχεδιάστηκε στα πρότυπα των μεγάλων ευρωπαϊκών ξενοδοχείων. Διέθετε χαρακτηριστικούς πυργίσκους, περίτεχνο διάκοσμο και υαλοσκεπές εσωτερικό αίθριο με περιμετρικές στοές.

Στα πρώτα χρόνια αναφερόταν ως «Ξενοδοχείο Μελά» και ως Grand Hotel d’Athènes. Σκοπός ήταν να φιλοξενεί εύπορους Έλληνες του εξωτερικού που επισκέπτονταν τη νέα πρωτεύουσα. Ωστόσο, σύμφωνα με το αρχείο του Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου του ΜΙΕΤ, δεν είναι σαφές για πόσο διάστημα —ή ακόμη και αν— λειτούργησε κανονικά ως ξενοδοχείο.

Το ισόγειο προς την οδό Αιόλου προοριζόταν για καταστήματα, ενώ τα διαμερίσματα των επάνω ορόφων ενοικιάζονταν σε επαγγελματίες. Για ένα μικρό διάστημα, το 1881, στο κτίριο στεγάστηκε το Χρηματιστήριο Αξιών Αθηνών. Ακολούθησε η Αθηναϊκή Λέσχη, από το 1888 έως το 1894, ενώ οι χώροι του χρησιμοποιήθηκαν και για καλλιτεχνικές εκθέσεις.

Η κληρονομιά του Βασιλείου Μελά

Το Μέγαρο δεν αποτέλεσε μόνο μία μεγάλη επένδυση στο κέντρο της Αθήνας. Συνδέθηκε και με το κοινωφελές έργο του ιδιοκτήτη του.

Με τη διαθήκη του, ο Βασίλειος Μελάς όρισε ότι τα έσοδα από τη μεγάλη ιδιοκτησία του θα χρησιμοποιούνταν για την ίδρυση και τη συντήρηση νηπιαγωγείων. Μετά τον θάνατο της συζύγου του, Τερψιχόρης Μελά, το κτίριο πέρασε στο Νηπιακό Επιμελητήριο Μελά, τον φορέα που είχε συσταθεί για τη διαχείριση του κληροδοτήματος.

Το 1897 ξέσπασε πυρκαγιά και προκάλεσε σοβαρές ζημιές. Η επισκευή ολοκληρώθηκε το 1899 υπό την επίβλεψη του μηχανικού και μετέπειτα πρωθυπουργού Πέτρου Πρωτοπαπαδάκη.

Μετά την αποκατάσταση, στο Μέγαρο εγκαταστάθηκε το Κεντρικό Ταχυδρομείο της Αθήνας. Η νέα αυτή χρήση θα συνέδεε το κτίριο με την καθημερινότητα της πόλης, αλλά και με μια από τις πιο δραματικές περιόδους της ιστορίας της.

Η λιποθυμία που έγινε σπίθα αντίστασης

Κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, στο Μέγαρο Μελά εγκαταστάθηκαν υπηρεσίες λογοκρισίας, στρατιωτικές υπηρεσίες και η Αγγλική Υπηρεσία Διαβιβάσεων. Στα χρόνια της Κατοχής, τμήματα του κτιρίου επιτάχθηκαν για τη στέγαση γερμανικών υπηρεσιών.

Στις 14 Απριλίου 1942 οι εργαζόμενοι των Ταχυδρομείων, Τηλεγραφείων και Τηλεφώνων βρίσκονταν αντιμέτωποι με την πείνα, τις κακουχίες και την κατάρρευση των συνθηκών ζωής.

Σύμφωνα με ιστορική μαρτυρία που παρουσίασαν τα Ελληνικά Ταχυδρομεία σε επετειακή εκδήλωση, περίπου στις τέσσερις το απόγευμα ένας διανομέας λιποθύμησε από την πείνα στη μεγάλη αίθουσα του Κεντρικού Ταχυδρομείου.

Το περιστατικό προκάλεσε αναστάτωση. Οι εργαζόμενοι συγκεντρώθηκαν γύρω του και αποφάσισαν να αντιδράσουν. Το ίδιο βράδυ, έπειτα από συνεννοήσεις και με συναδέλφους εκτός Αθήνας, αποφασίστηκε απεργιακή κινητοποίηση.

Η απεργία των εργαζομένων στα ΤΤΤ επεκτάθηκε στον δημόσιο τομέα και χαρακτηρίστηκε από τα ΕΛΤΑ ως η πρώτη απεργία στη «σκλαβωμένη Ευρώπη» του 1942. Στην οργάνωση και την καθοδήγησή της συμμετείχε και ο Χαρίλαος Φλωράκης, ο οποίος εργαζόταν τότε στα ΤΤΤ.

Έτσι, ένα κτίριο που είχε ανεγερθεί ως σύμβολο της οικονομικής δύναμης της νέας Αθήνας μετατράπηκε, σχεδόν επτά δεκαετίες αργότερα, σε τόπο συλλογικής αντίστασης.

Από το Ταχυδρομείο στην αποκατάσταση

Το Κεντρικό Ταχυδρομείο παρέμεινε στο Μέγαρο Μελά μέχρι το 1973. Στο μεταξύ, το κτίριο είχε δεχθεί αρκετές μεταβολές.

Το 1909 ξεκίνησε η προσθήκη τρίτου ορόφου προς την πλατεία και την οδό Σοφοκλέους, η οποία επεκτάθηκε αργότερα και προς τις οδούς Αιόλου και Στρέιτ. Όταν το μέγαρο πέρασε στη χρήση της Εθνικής Τράπεζας, οι μεταγενέστερες προσθήκες αφαιρέθηκαν ώστε να αποκατασταθεί η αρχική αρχιτεκτονική του μορφή.

Η πλήρης αποκατάσταση του διατηρητέου κελύφους ολοκληρώθηκε το 1979 με μέριμνα της Εθνικής Τράπεζας και μελέτη του αρχιτέκτονα Διονυσίου Βλαχόπουλου.

Το Μέγαρο Μελά σήμερα

Σήμερα, το Μέγαρο Μελά εξακολουθεί να διατηρεί την αρχιτεκτονική παρουσία του στην πλατεία Κοτζιά, δίπλα στο Δημαρχείο και το ιστορικό κτίριο της Εθνικής Τράπεζας.

Στο ισόγειο, η κεντρική αίθουσα χρησιμοποιείται για εκδηλώσεις και διαλέξεις, ενώ σε μία πτέρυγα φιλοξενούνται έργα από την καλλιτεχνική συλλογή της Εθνικής Τράπεζας. Στους επάνω ορόφους λειτουργούν γραφεία μονάδων της Τράπεζας, σύμφωνα με το Open House Athens.

Όποιος περνά σήμερα από την Αιόλου 93 βλέπει ένα ακόμη εντυπωσιακό νεοκλασικό κτίριο του κέντρου. Πίσω από την πρόσοψη, τους πυργίσκους και το υαλοσκεπές αίθριο, όμως, κρύβεται η διαδρομή μιας ολόκληρης πόλης: από την αισιοδοξία της Αθήνας του 19ου αιώνα και την ανάπτυξη του εμπορίου μέχρι την πείνα της Κατοχής και τη συλλογική αντίσταση.

Το Μέγαρο Μελά δεν είναι απλώς ένα έργο του Τσίλλερ. Είναι ένα κτίριο που σχεδιάστηκε για να φιλοξενεί ταξιδιώτες, στέγασε εμπόρους, χρηματιστές και ταχυδρομικούς και έγινε μάρτυρας μιας στιγμής κατά την οποία η εξάντληση ενός ανθρώπου κινητοποίησε εκατοντάδες άλλους.