Η λεωφόρος Αλεξάνδρας κάνει αρκετό θόρυβο ώστε να σκεπάζει τις ιστορίες που βρίσκονται πίσω της. Τα αυτοκίνητα κινούνται βιαστικά, το γήπεδο υψώνεται πάνω από τον δρόμο και οι πολυκατοικίες σχηματίζουν ένα πυκνό μέτωπο από μπετόν και μπαλκόνια. Αν όμως αφήσεις τη λεωφόρο και προχωρήσεις προς τις ανατολικές πλαγιές του Λυκαβηττού, η Αθήνα αρχίζει να αλλάζει τόνο.

Εδώ βρίσκεται μια γειτονιά που πολλοί αποκαλούν Αμπελοκήπους, χωρίς να γνωρίζουν το παλαιότερο όνομά της: Κουντουριώτικα. Το όνομα έχει επιβιώσει περισσότερο από την εικόνα που το γέννησε. Τα μικρά προσφυγικά σπίτια με τις αυλές έχουν σχεδόν χαθεί. Οι δρόμοι άλλαξαν, τα οικόπεδα οικοδομήθηκαν και η μεταπολεμική αντιπαροχή αντικατέστησε το χαμηλό ανάγλυφο του συνοικισμού με πολυώροφα κτίρια. Κι όμως, πίσω από τη σημερινή πόλη εξακολουθεί να διακρίνεται η σκιά μιας άλλης: μιας γειτονιάς που δημιουργήθηκε όταν χιλιάδες άνθρωποι έπρεπε να αρχίσουν ξανά τη ζωή τους, έχοντας χάσει σχεδόν τα πάντα.

Όταν ο ξεριζωμός έπρεπε να αποκτήσει διεύθυνση

Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, η Αθήνα βρέθηκε αντιμέτωπη με μια πρωτοφανή ανάγκη στέγασης. Οι πρόσφυγες που έφτασαν στην πρωτεύουσα δεν χρειάζονταν μόνο προσωρινή προστασία. Χρειάζονταν ένα δωμάτιο, μια αυλή, έναν δρόμο και τελικά μια νέα θέση μέσα στην πόλη. Οι χώροι στους οποίους εγκαταστάθηκαν δεν ήταν πάντοτε οργανωμένοι ή κατάλληλοι. Συνοικισμοί δημιουργήθηκαν σε αδόμητες εκτάσεις, συχνά μακριά από το παλιό αθηναϊκό κέντρο και δίπλα στα όρια της τότε πόλης.

Ένας από αυτούς αναπτύχθηκε πίσω από το γήπεδο του Παναθηναϊκού, προς τον Λυκαβηττό. Ήταν ο προσφυγικός συνοικισμός Κουντουριώτη, ο οποίος άρχισε να κατασκευάζεται το 1923. Δημοσιευμένες ιστορικές καταγραφές συνδέουν τη δημιουργία του με χρήματα που συγκεντρώθηκαν από ελληνικές κοινότητες της Αμερικής και διαχειρίστηκε επιτροπή με επικεφαλής τον ναύαρχο και μετέπειτα Πρόεδρο της Δημοκρατίας Παύλο Κουντουριώτη. Από εκείνον έμεινε και το όνομα: Κουντουριώτικα.

Η ακριβής ιδιοκτησιακή και διοικητική διαδρομή των εκτάσεων χρειάζεται περαιτέρω αρχειακή τεκμηρίωση. Το βέβαιο είναι ότι το όνομα ενός πολιτικού προσώπου μετατράπηκε σταδιακά σε όνομα τόπου και, τελικά, σε ταυτότητα ανθρώπων. Οι οικογένειες που εγκαταστάθηκαν εδώ δεν κατοικούσαν απλώς «κοντά στους Αμπελοκήπους». Έγιναν Κουντουριώτες.

Τα μικρά σπίτια πίσω από το γήπεδο

Ο πρώτος συνοικισμός δεν έμοιαζε με τη σημερινή γειτονιά. Αποτελούνταν από μικρές, χαμηλές κατοικίες, τοποθετημένες η μία κοντά στην άλλη. Σε παλιές εικόνες διακρίνονται στέγες, ασβεστωμένοι τοίχοι, μικρά παράθυρα και αυλές που λειτουργούσαν ως προέκταση του σπιτιού. Οι αυλές είχαν ιδιαίτερη σημασία. Εκεί γίνονταν οι δουλειές της ημέρας, απλωνόταν η μπουγάδα, κάθονταν οι γείτονες και έπαιζαν τα παιδιά. Σε έναν συνοικισμό με μικρές κατοικίες και περιορισμένο ιδιωτικό χώρο, η ζωή αναγκαστικά περνούσε προς τα έξω.

Η γειτονιά δεν σχεδιάστηκε ως γραφική εικόνα. Γεννήθηκε μέσα από μια επείγουσα ανάγκη. Τα σπίτια ήταν λιτά και οι συνθήκες δύσκολες. Παρ’ όλα αυτά, οι άνθρωποι δημιούργησαν γύρω τους δεσμούς, μικρές οικονομίες, καθημερινές συνήθειες και έναν καινούργιο τόπο αναφοράς. Έφεραν μαζί τους γλώσσες, συνταγές, τραγούδια, επαγγελματικές γνώσεις και οικογενειακές μνήμες. Όσα μπορούσαν να σωθούν από την προηγούμενη ζωή τους χώρεσαν σε μια νέα γειτονιά, φτιαγμένη πολύ γρήγορα πάνω στο αθηναϊκό χώμα. Έτσι γεννιούνται συχνά οι πόλεις: όχι μόνο από τα σχέδια των αρχιτεκτόνων, αλλά από την επιμονή ανθρώπων που πρέπει να μετατρέψουν έναν άγνωστο χώρο σε σπίτι.

Τα Κουντουριώτικα και τα Προσφυγικά δεν είναι ακριβώς το ίδιο

Η ιστορία των Κουντουριώτικων συχνά συγχέεται με εκείνη των γνωστών προσφυγικών πολυκατοικιών της λεωφόρου Αλεξάνδρας. Η σύνδεση είναι εύλογη, καθώς πρόκειται για γειτονικές περιοχές που διαμορφώθηκαν από την ίδια μεγάλη ανάγκη στέγασης. Δεν είναι, όμως, ο ίδιος οικισμός ούτε κατασκευάστηκαν την ίδια περίοδο. Τα πρώτα χαμηλά σπίτια των Κουντουριώτικων εμφανίστηκαν από το 1923 πίσω από το γήπεδο, προς τον Λυκαβηττό.

Οι οκτώ πολυκατοικίες της λεωφόρου Αλεξάνδρας κατασκευάστηκαν αργότερα, σε δύο φάσεις, από το 1933 έως το 1936. Σχεδιάστηκαν από τον Δημήτρη Κυριακό και τον Κίμωνα Λάσκαρι και περιλαμβάνουν συνολικά 228 διαμερίσματα. Στα Κουντουριώτικα κυριαρχούσε η μικρή κατοικία με την αυλή. Στη λεωφόρο Αλεξάνδρας εφαρμόστηκε το μοντέλο της οργανωμένης πολυκατοικίας: επαναλαμβανόμενες μονάδες κατοικίας, κοινόχρηστοι χώροι και καθαρές γεωμετρικές γραμμές.

Οι δύο εικόνες καταγράφουν διαφορετικές φάσεις της αντιμετώπισης του ίδιου προβλήματος. Από την επείγουσα δημιουργία ενός χαμηλού συνοικισμού, η πόλη πέρασε στη συστηματικότερη παραγωγή συλλογικής κατοικίας. Σήμερα οι προσφυγικές πολυκατοικίες της Αλεξάνδρας παραμένουν ισχυρά ορατές. Ο παλιός συνοικισμός των Κουντουριώτικων, αντίθετα, έχει σχεδόν σβήσει από το τοπίο.

Το γήπεδο, τα σπίτια και μια δύσκολη συνύπαρξη

Η γειτνίαση με το γήπεδο του Παναθηναϊκού καθόρισε επίσης την ιστορία της περιοχής. Ο αθλητικός χώρος και ο προσφυγικός συνοικισμός αναπτύχθηκαν σχεδόν ταυτόχρονα, διεκδικώντας θέση σε μια Αθήνα που μεγάλωνε γρήγορα.

Η σχέση τους δεν ήταν πάντοτε ανέφελη. Ιστορικά δημοσιεύματα καταγράφουν εντάσεις για τη χρήση των γύρω εκτάσεων και για την επέκταση των αθλητικών εγκαταστάσεων. Εκεί όπου οι πρόσφυγες έβλεπαν το σπίτι τους, άλλοι έβλεπαν χώρο για την ανάπτυξη του γηπέδου. Πίσω από αυτές τις συγκρούσεις βρίσκεται ένα ερώτημα που επιστρέφει συνεχώς στην Αθήνα: ποια χρήση έχει μεγαλύτερη αξία και ποια μνήμη δικαιούται να παραμείνει ορατή; Η απάντηση συνήθως δίνεται από εκείνον που διαθέτει περισσότερη οικονομική ή πολιτική δύναμη. Οι μικρές κατοικίες είναι ευκολότερο να χαθούν από ένα μεγάλο τοπόσημο. Μαζί τους, όμως, χάνονται και οι καθημερινές ιστορίες που δεν απέκτησαν ποτέ τη δική τους μαρμάρινη επιγραφή.

Η μεταπολεμική πόλη σαρώνει τον συνοικισμό

Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1960 τα Κουντουριώτικα διατηρούσαν ακόμη μεγάλο μέρος της παλιάς εικόνας τους. Στη συνέχεια, η ανοικοδόμηση μεταμόρφωσε ριζικά την περιοχή. Η αντιπαροχή, η αύξηση της αξίας της γης και η ανάγκη για περισσότερες κατοικίες οδήγησαν σταδιακά στην κατεδάφιση των περισσότερων προσφυγικών σπιτιών. Οι αυλές περιορίστηκαν, τα μικρά οικόπεδα ενώθηκαν ή οικοδομήθηκαν και η γειτονιά ακολούθησε τη μετάβαση που γνώρισε μεγάλο μέρος της Αθήνας. Η οριζόντια πόλη έγινε κατακόρυφη.

Εκεί όπου μια οικογένεια ζούσε σε ένα μικρό σπίτι με αυλή, εγκαταστάθηκαν πλέον πολλές οικογένειες σε διαμερίσματα το ένα πάνω από το άλλο. Οι σχέσεις της γειτονιάς άλλαξαν μαζί με την αρχιτεκτονική της. Το κατώφλι αντικαταστάθηκε από την είσοδο της πολυκατοικίας, η αυλή από το μπαλκόνι και η άμεση επαφή με τον δρόμο από τη ζωή στους ορόφους. Δεν εξαφανίστηκαν όλα σε μία νύχτα. Η παλιά γειτονιά υποχώρησε σπίτι το σπίτι, αυλή την αυλή, μέχρι που έμειναν ελάχιστα σημεία για να θυμίζουν την αρχική της μορφή.

Έξι στρέμματα που κουβαλούν έναν αιώνα διεκδικήσεων

Η ιστορία των Κουντουριώτικων δεν περιορίζεται στο παρελθόν. Τον Δεκέμβριο του 2020 ο Δήμος Αθηναίων ανακοίνωσε ότι ανέκτησε περίπου έξι στρέμματα από τα οικόπεδα του παλιού προσφυγικού συνοικισμού, έπειτα από δικαστικές διαμάχες και αμφισβητήσεις που είχαν διαρκέσει δεκαετίες. Σύμφωνα με τον Δήμο, η απόφαση του Αρείου Πάγου αναγνώρισε τη δημοτική ιδιοκτησία και άνοιξε τον δρόμο για την απόδοση των εκτάσεων στους κατοίκους ως ελεύθερου χώρου.

Η εξέλιξη αυτή φέρνει την παλιά ιστορία στο παρόν. Η γη που κάποτε χρησιμοποιήθηκε για να στεγάσει ξεριζωμένους ανθρώπους μετατρέπεται ξανά σε πεδίο συζήτησης για το ποιος δικαιούται χώρο μέσα στην πόλη. Το κρίσιμο ερώτημα είναι τι έχει συμβεί από τότε: ποια τμήματα αποδόθηκαν πράγματι, ποιες παρεμβάσεις πραγματοποιήθηκαν και με ποιον τρόπο η ιστορία του προσφυγικού συνοικισμού έγινε ορατή στον σημερινό δημόσιο χώρο. Ένας ελεύθερος χώρος μπορεί να προσφέρει ανάσα στη γειτονιά. Αν όμως δεν εξηγεί τι υπήρχε εκεί, κινδυνεύει να μετατρέψει τη μνήμη σε ένα ακόμη κενό οικόπεδο.

Εκεί όπου τα σπίτια χάθηκαν, αλλά η γειτονιά έμεινε

Το σημερινό οδοιπορικό στα Κουντουριώτικα δεν αναζητά μια ανέπαφη «παλιά Αθήνα». Αυτή η εικόνα δεν υπάρχει πια. Αναζητά τις μικρές ασυνέχειες μέσα στη σύγχρονη πόλη: ένα χαμηλό σπίτι στριμωγμένο ανάμεσα σε δύο πολυκατοικίες, έναν παλιό μαντρότοιχο, μια αυλόπορτα που δεν οδηγεί πλέον στην ίδια ζωή, ένα δέντρο που μοιάζει να θυμάται περισσότερα από όλα τα γύρω κτίρια.

Αναζητά, κυρίως, τους ανθρώπους. Έναν κάτοικο που πρόλαβε τα τελευταία προσφυγόσπιτα, μια οικογένεια που φυλά ακόμη παλιές φωτογραφίες, έναν χάρτη στον οποίο η σημερινή πυκνοδομημένη γειτονιά εμφανίζεται ως διάσπαρτος οικισμός. Γιατί το σημαντικότερο τεκμήριο μπορεί να μη βρίσκεται σε κάποιο επίσημο αρχείο, αλλά σε ένα κουτί μέσα σε ένα διαμέρισμα: φωτογραφίες χωρίς ημερομηνία, ένα παλιό συμβόλαιο, μια διεύθυνση γραμμένη με ξεθωριασμένο μολύβι πίσω από μια εικόνα ή το όνομα ενός ανθρώπου που δεν ζει πια.

Τα Κουντουριώτικα υπάρχουν ακόμη, αλλά όχι με τον τρόπο που υπήρχαν κάποτε. Επιβιώνουν ως όνομα στους χάρτες και στις αφηγήσεις των παλιών κατοίκων. Επιβιώνουν στα λιγοστά ίχνη του χαμηλού συνοικισμού και στη συλλογική μνήμη μιας περιοχής που σήμερα μοιάζει να αποτελεί απλώς συνέχεια των Αμπελοκήπων.

Κάθε πρωί, χιλιάδες άνθρωποι περνούν από τη λεωφόρο Αλεξάνδρας χωρίς να γνωρίζουν ότι, λίγα μέτρα πιο πίσω, οικογένειες που είχαν χάσει την πατρίδα τους προσπάθησαν να δημιουργήσουν μια καινούργια. Έχτισαν μικρά σπίτια, φύτεψαν αυλές, γνώρισαν τους γείτονές τους και έδωσαν στην άγνωστη γη ένα όνομα που μπορούσαν, επιτέλους, να αποκαλούν δικό τους. Τα σπίτια τους δεν άντεξαν όσο οι πολυκατοικίες που τα αντικατέστησαν. Οι αυλές έκλεισαν, οι παλιοί τοίχοι γκρεμίστηκαν και η πόλη υψώθηκε πάνω από τη μικρή γειτονιά. Το όνομά της, όμως, άντεξε. Και ίσως αυτή να είναι η τελευταία άμυνα ενός τόπου απέναντι στη λήθη: να συνεχίζει να κατοικεί στη γλώσσα της πόλης, ακόμη κι όταν η πόλη έχει γκρεμίσει σχεδόν όλα όσα θα μπορούσαν να τον θυμίζουν.