Συνέντευξη στον Δημήτρη Πόπορη

[dropcap size=big]Π[/dropcap]εριδιαβαίνοντας στην Πατησίων, κατευθυνόμενος προς την Σχολή Εφαρμοσμένων Τεχνών “Ορνεράκης”, η αλήθεια είναι πως η περιέργεια μου όλο και μεγάλωνε.

Πώς θα είναι ο άνθρωπος Σπύρος Ορνεράκης; Ανταποκρίνεται άραγε στον χαρακτήρα που αντανακλούν τα σκίτσα και το καλλιτεχνικό έργο του;

Εν τέλει, ο Σπύρος Ορνεράκης είναι ακριβώς αυτό. Η προσωποποίηση των σκίτσων του. Κάθε έννοια που έχει εκφράσει κατά καιρούς, αποτυπώνεται σε έναν ανεπιτήδευτα προοδευτικό και ανοιχτόμυαλο άνθρωπο, που είχε κάθε διάθεση να συζητήσει χωρίς φραγμούς και ταμπού.

Φυσικά, ο ίδιος δε χρειάζεται ιδιαίτερες συστάσεις. Με διακεκριμένο παρελθόν σε σκιτσογραφία και σκηνογραφία, έχοντας συνεργαστεί με ποικίλα έντυπα και έχοντας βραβευτεί για το έργο του, έχει γράψει τη δική του ξεχωριστή ιστορία στον χώρο της τέχνης.

Βρισκόμαστε στη Σχολή Εφαρμοσμένων Τεχνών “Ορνεράκης”, που λειτουργεί από το 1994. Η σχολή αυτή αποτελούσε για εσάς ανέκαθεν ένα στόχο, ένα όνειρο που είχατε από παλιά;

Όχι, καθόλου. Αυτό ξεκίνησε από την προσέλευση διαφόρων παιδιών, που έρχονταν όταν δούλευα στην εφημερίδα, και ίσως επειδή είχα κάνει πολλά σκίτσα σε σχολικά βιβλία τότε, σε παραμύθια, σε παιδικά έντυπα, αυτά τα παιδιά ωρίμασαν σιγά σιγά και ήθελαν να πάρουν μια πληροφορία. Και δεν ήταν όλοι οι συνάδελφοι πρόθυμοι να βοηθήσουν. Εγώ, έδινα πληροφορίες κατά καιρούς, όλοι οι συνάδελφοι έλεγαν πήγαινε στον Ορνεράκη να σου δείξει, και έτσι ξεκίνησε η σχολή εκ των πραγμάτων, από την ανάγκη στην ουσία. Επειδή εγώ είχα μια ιδιαίτερη λατρεία στο σκίτσο και είχα περάσει από μια καλή σχολή και είχα μια καλή παιδεία, ήταν τότε του Δοξιάδη τα πρώτα χρόνια του ’60, είχα τον τρόπο και ήξερα τι να μεταδώσω στους νέους ανθρώπους για να τους είναι ωφέλιμο.

Η δική σας λατρεία με το σκίτσο πώς προέκυψε;

Εγώ γεννήθηκα με το σκίτσο. Ήταν περίεργο το πώς από πιτσιρίκι πριν καν πάω σχολείο, στην αυλή του σπιτιού μου είχαμε μια μεγάλη τσιμεντένια αυλή με πέτρες μαλακές, και άρχισα να κάνω τα πρώτα σχέδια μου στην αυλή. Έκανα τις πρώτες μου αφηγήσεις με εικόνες. Τα πρώτα «κόμικς» μου γίνονταν στην αυλή μου, χωρίς να έχω καμία ιδιαίτερη γνώση, μόνο τη λαχτάρα να αφηγηθώ παίζοντας με τα σκίτσα που μπορούσα να κάνω με τα μέσα που είχα. Άρχισε να μαζεύεται όλη η παρέα εκεί και τους έλεγα κι εγώ παραμύθια και ιστορίες κάνοντας σκίτσα! Δε μπορώ να φανταστώ τη ζωή μου χωρίς το σχέδιο.

Πάντα σχεδίαζα, γεννήθηκα να σχεδιάζω. Όταν αργότερα απέκτησα και γνώσεις, η ζωή μου ήταν εξαρτημένη από το σκίτσο και το μέλλον μου προδιαγεγραμμένο.

Τι είναι τέχνη για εσάς;

Αρχικά, είναι κάτι που δεν το επιλέγεις. Επιλέγεις να μάθεις πράγματα για την τέχνη, αν σε ενδιαφέρει η τέχνη. Αλλά το να είναι δημιουργός στην τέχνη, πιστεύω πως γεννιέσαι με αυτό το πράγμα. Όταν δηλαδή είναι η ζωή σου η τέχνη. Εγώ δε θα μπορούσα να κάνω τίποτε άλλο. Μου άρεσαν πολλά πράγματα, είχε όνειρα, αλλά ο τρόπος που μπορούσα να εκφραστώ ήταν μόνο το σκίτσο, το σχέδιο.

Το σκίτσο σας έχει βαθύ πολιτικό περιεχόμενο. Συνέβαλαν τα μέσα στα οποία εργαστήκατε, στην ιδεολογική δραστηριοποίηση σας;

Δεν είχα εξαρχής πολιτικές γνώσεις για να μπορέσω να σατιρίζω. Δε γεννήθηκα ένας πολιτικός σκιτσογράφος. Αυτό προέκυψε με τον χρόνο, τις ανησυχίες μου, τους πολιτικοϊδεολογικούς προσανατολισμούς μου. Μοιραία λοιπόν για να εκφράσω όλα αυτά, χρησιμοποίησα το σκίτσο.

Στο ξεκίνημα μου, όπως και συνήθως στους νέους σκιτσογράφους, υπήρχε μια «καθοδήγηση», πολλές φορές και επωφελής, καθώς σου έδειχνε τον δρόμο που έπρεπε να ακολουθήσεις.  Η πολιτική σάτιρα δεν είναι εύκολο πράγμα. Πρώτα πρώτα πρέπει να γνωρίζεις πολύ καλά το αντικείμενο. Σε οποιονδήποτε χώρο της σάτιρας, αν δεν γνωρίζεις το αντικείμενο δεν μπορείς να κάνεις σάτιρα.

Είναι όμως η ελληνική κοινωνία ανοικτή στην πολιτική και κοινωνική σάτιρα;

Από την αρχαιότητα έχουμε μια παράδοση στη σάτιρα. Από τον Αριστοφάνη, εδώ γεννήθηκε η σάτιρα. Ακόμη και παλαιότερα που δεν υπήρχαν τα μέσα, παρά μόνο μια εφημερίδα, αν πήγαινες στα χωριά, στον καφενέ, ο κόσμος έκανε την πολιτική του, στην αγορά έκανε την πολιτική του, σατίριζε, υπήρχε «πείραγμα». Πάντα νομίζω πως είχε ο Έλληνας στο αίμα του έντονο το στοιχείο της σάτιρας, άσχετα αν κάποιοι δε μπορούσαν να τη δεχθούν εύκολα.

Μήπως είναι ανοικτός στο να κάνει σάτιρα, και όταν θιχτεί κάτι που πρεσβεύει ο ίδιος, τότε αλλάζει και η στάση του απέναντι σε αυτή;

Σε αυτό έχεις δίκιο. Πολύ πιο εύκολα κάνει σάτιρα, παρά τη δέχεται. Εκεί είναι και η μαγεία της σάτιρας. Αυτός που σατιρίζει για μένα πρέπει πρωτίστως να έχει μάθει να σατιρίζεται. Να ξέρει ότι, αυτό που κάνει για τους άλλους οφείλει να το ανέχεται για τον εαυτό του. Εκεί φαίνεται και η λεπτή γραμμή, να μην ξεπεράσεις τα όρια και πειράξεις τον άλλον με κάποια «χοντράδα».

Η σάτιρα είναι δυνατό να εγκλωβιστεί σε «καλούπια» και να αποκτήσει όρια; Το ρωτώ αυτό έχοντας στο μυαλό μου και τα πρόσφατα γεγονότα του Charlie Hebdo.

Όχι, δεν είναι. Η σάτιρα δεν περιορίζεται. Είναι κάτι πολύ ζωντανό, που συνέχεια εξελίσσεται και διαμορφώνεται. Δεν γελάς το ίδιο με γελοιογραφίες 50 και 60 ετών. Ο σημερινός τρόπος είναι διαφορετικός, για αυτό και η σάτιρα είναι μια έννοια εξελίξιμη. Ζει και ανανεώνεται μαζί με τον άνθρωπο.

Γίνεται μεγάλος ντόρος όταν αγγίζει την θρησκεία.

Το θέμα των «καλουπιών» που αναφέραμε πριν εντοπίζεται στο ήθος του καθενός. Στο κατά πόσο μπορεί να ελέγξει ορισμένα πράγματα. Υπάρχουν μεγάλα ταλέντα σατιρικά που υπερβαίνουν καμιά φορά την αισθητική μας. Αυτό είναι δηλαδή που μπορεί να υπερβεί κανείς. Είναι θέμα αισθητικής και κουλτούρας που διαθέτει ο καθένας. Αλλιώς αντιδρά κάποιος που δεν έχει κουλτούρα, αλλιώς κάποιος με ήθος και ευγένεια. Το θέμα της θρησκείας εγώ το ακουμπώ πάντα με μεγάλη προσοχή, γιατί ξέρω ότι κάποια πράγματα ο άλλος δεν μπορεί να τα ξεπεράσει. Φυσικά, θα σατιρίσεις τα στραβά που θα δεις. Για αυτό δεν υπάρχει και όριο. Εκεί πια, το όριο το θέτεις μόνος σου.

Το κατά πόσον δέχεται κάποιος τη σάτιρα, είναι ζήτημα παιδείας;

Βέβαια. Τη σάτιρα την ανέχονται ως επί το πλείστον άνθρωποι που έχουν ανεπτυγμένη την αίσθηση του χιούμορ και μια κουλτούρα. Ουσιαστική κουλτούρα, καθώς αν κάποιος είναι μεγαλογιατρός ή μεγαλοδικηγόρος δεν προϋποθέτει ότι θα έχει και χιούμορ. Δεν μιλάμε για εξειδικευμένη μόρφωση, αλλά για το ανοικτό μυαλό.

Η θρησκεία δεν περιορίζει αυτό το «ανοικτό μυαλό»;

Ναι, το έχουμε ζήσει πολλές φορές. Δεν είναι τυχαίο ότι όπως είδαμε τους τζιχαντιστές να καταστρέφουν αυτή την παράδοση τριών χιλιάδων χρόνων στη Συρία και γενικότερα στη Μεσοποταμία, κάτι αντίστοιχο ζήσαμε και τον Μεσαίωνα περίπου στον ελληνικό χώρο. Αυτοί που κατέστρεφαν τα αρχαία αγάλματα και μνημεία ήταν οι φανατισμένοι χριστιανοί. Απλά οι τζιχαντιστές ζουν τον μεσαίωνα τους τώρα. Εδώ το έχουμε περάσει ήδη αυτό. Γενικότερα, ο μεγάλος εχθρός της σάτιρας είναι ο φανατισμός. Όταν κάποιος φανατίζεται είναι «τυφλός», κλείνει το μυαλό του.

Ο φανατισμός δεν αφορά μόνο στις θρησκείες, αλλά οπουδήποτε, όπως στις ομάδες. Είναι τρομερό πράγμα ο φανατισμός.

Ο Έλληνας είναι πολιτικοποιημένο ον, ή τον έχει «καταπιεί» η κομματικοποίηση;

Τα τελευταία σαράντα, πενήντα χρόνια, μπορώ να πω ότι υπήρξε μια λοξοδρόμηση, με μια κομματικοποίηση που δεν ανταποκρίνονταν σε ιδεολογίες. Ήρθαμε πιο κοντά στο επίπεδο της ποδοσφαιρικής ομάδας και στον φανατισμό που ανέφερα πριν. Όταν σου θίξουν δηλαδή το τάδε κόμμα που υποστηρίζεις στραβώνεις. Ένας φανατικός δηλαδή θα υποστηρίξει ανεξάρτητα από τα λάθη το κόμμα του, δε θα δεχθεί το χιούμορ, τη σάτιρα.

Ο κομματικός αυτός φανατισμός προέρχεται κυρίως από το «βόλεμα»;

Μη νομίζεις και ότι όλοι βολεύονται.

Σίγουρα, υπάρχουν και εκείνοι που ελπίζουν να βολευτούν.

Μπράβο! Αυτό είναι σαφές. Ή λόγω παρέας, ή επειδή ήταν οι γονείς του υποστηρικτές του συγκεκριμένου κόμματος, ή επειδή έτυχε για διάφορους λόγους να το ακολουθεί. Η οργάνωση σε ομάδες για μένα είναι έλλειψη αυτοπεποίθησης και εμπιστοσύνης στη δική σου δημιουργικότητα.  Και αυτό το λέω εγώ που είμαι υπέρ των ομάδων. Δεν μπορείς να ανατρέψεις πολλά πράγματα στον τόπο σου και στη ζωή σου αν δε δημιουργήσεις «πυρήνες» και ομάδες. Εκεί όμως υπάρχει και ο μεγάλος κίνδυνος, καθώς αν μπεις «τυφλός» σε μια ομάδα, δεν θα προσφέρεις καλό. Η ιδέα που έχεις πρέπει να έχει ένα μεγαλείο, μια δομή. Να μην είναι κάτι ευκαιριακό, μια αρπαχτή, όπως συμβαίνει στα κόμματα. Παλιά ακούγαμε τη φράση «τα δικά μας παιδιά», όταν το κάθε κόμμα βόλευε τους δικούς του.

Δεν υπάρχει χειρότερο πράγμα από το να αποκλείεις κάποιους ανθρώπους εις βάρος των άλλων. Αυτή η διαίρεση της κοινωνίας είναι απαράδεκτη.

Σήμερα έχετε κάποια ελπίδα για την αλλαγή του πολιτικού σκηνικού, ή το «πρώτη φορά Αριστερά» θα το καταβαραθρώσει το σάπιο πολιτικό σύστημα;

Είναι πραγματικά δύσκολο μετά από τόσα χρόνια που έχουν ριζώσει συντηρητικές πρακτικές σε αυτό τον τόπο, να μπει μια αριστερή δύναμη. Και όχι μόνο στον ελληνικό χώρο, και στον ευρωπαϊκό, βλέπεις πόσο εχθρικοί είναι μόνο για αυτό τον λόγο. Υπάρχει μια αριστερή κυβέρνηση ξαφνικά στον ευρωπαϊκό χώρο, προκαλώντας την αντίδραση του «θηρίου». Είναι πολύ δύσκολο να επιβληθεί μια τέτοια εξουσία, ανόθευτη. Μοιραία, αν έρθει σε σύγκρουση με μεγάλες δυνάμεις, θα υποστεί τις ζημιές της. Τώρα αν καταφέρει σιγά σιγά να επιβιώσει, μπορεί να επηρεάσει πολλούς τομείς. Εδώ παίζεται πραγματικά ένα μεγάλο παιχνίδι, ένας μεγάλος αγώνας. Πιστεύω ότι ζούμε ιστορικά χρόνια. Θεωρώ πολύ πιο σημαντικά τα γεγονότα αυτής της στιγμής ακόμα και από τα χρόνια που πέρασε η Ελλάδα μετά την κατοχή.

Ο κόσμος έχει διάθεση να στηρίξει αυτή την αριστερή κυβέρνηση ιδεολογικά, ή τη στηρίζει απλά λόγω ανάγκης;

Η ανάγκη έσπρωξε ένα μεγάλο κομμάτι του κόσμου. Η απότομη αλλαγή του τρόπου ζωής τον οδήγησε σε διάφορες ενέργειες. Είδαμε και το φαινόμενο της χρυσής αυγής, που είχε απροσδόκητη άνοδο.

Το άθλιο αυτό φαινόμενο της χρυσής αυγής, προκλήθηκε όντως από την ανάγκη, ή μήπως εν τέλει έπεσαν οι «μάσκες» σε ορισμένους ανθρώπους;

Όχι. Οι άνθρωποι που έχουν αυτή την περίεργη «ιδεολογία», που πιστεύω ότι μάλλον πρόκειται για ασθένεια, είναι λίγοι. Και λέω ασθένεια γιατί όταν είσαι φασίστας, κάτι σου συμβαίνει στο μυαλό, κάτι έχεις πάθει στη ζωή σου. Νομίζω όμως ότι είναι λίγος κόσμος. Δεν μπορώ να καταλάβω πως μπορείς να κάνεις τους ανθρώπους «πακετάκια», να τους θεωρείς κατώτερους, να σου φταίει η ράτσα και όχι ο άνθρωπος. Και αυτή η νοοτροπία δεν εκφράζει μόνο τη χρυσή αυγή, αλλά φαίνεται και σε άλλους χώρους. Όταν επιτίθεσαι ξαφνικά σε μια κοινωνική μειονότητα όπως είναι οι τσιγγάνοι π.χ., αυτή είναι μια υποδιαίρεση της φασιστικής ιδεολογίας.

Υπάρχουν και αυτοί οι εν δυνάμει φασίστες, που δεν εκφράζονται τόσο φανερά.

Είναι και άνθρωποι παγιδευμένοι εκεί, που δεν έχουν καμία ιδιαίτερη παιδεία.

Φασίστας και παιδεία είναι έννοιες εντελώς αντίθετες, που δε συναντώνται πουθενά.

Ας πούμε ότι έχουν μια «ειδική» παιδεία! Όπως και οι φανατικοί που λέγαμε πριν, και ο φανατισμός στην θρησκεία. Ο φανατισμός σε οδηγεί να πιστεύεις ότι μόνο από τη θρησκεία σου μπορεί να γίνει οτιδήποτε καλό στον άνθρωπο.

Ίσως είναι και μια αδυναμία αυτή, μια έλλειψη ελπίδας στον εαυτό σου, όταν πιστεύεις ότι μόνο ο Θεός, ο κάθε Θεός, μπορεί να σε βοηθήσει.

Εγώ νομίζω πως σε αυτές τις περιπτώσεις χρειάζεται ψυχίατρος ή ψυχολόγος. Χρειάζεται σίγουρα μια άλλου είδους «εκπαίδευση».

Έχετε δεχτεί ποτέ «πυρά» για το έργο σας;

Τόσα χρόνια στη δουλειά, έχει συμβεί και αυτό, όχι όμως χοντρά, που να δημιουργήσει προβλήματα. Μπορώ να μετρήσω στα δάκτυλα μου όσα έχουν συμβεί, συνήθως από κολλημένους και περίεργους τύπους. Αλλά και εγώ από την φύση μου ελέγχω πολύ τα πράγματα που σατιρίζω, δε μου αρέσει να πειράζω. Εγώ θέλω με τη σάτιρα μου ο άλλος να δεχθεί πράγματα που αλλιώς θα δεχόταν δύσκολα, όχι να ενοχληθεί και να φτάσει στο άλλο άκρο. Εκεί φαίνεται και η αξία της σάτιρας, καθώς αν τα πράγματα που λες μέσω αυτής τα πεις με διαφορετικό μέσο έκφρασης, μπορεί ο άλλος να σου επιτεθεί.

Δηλαδή αν πεις και σατιρικά και χαριτωμένα σε κάποιον ότι είναι κερατάς, μπορεί και να το δεχθεί, αν του το πεις στο δρόμο όμως, θα πάει να σου σπάσει το κεφάλι!

Ποια είναι η άποψη σας για την κριτική που δέχθηκαν οι Αναστασίου και Χαντζόπουλος για τα έργα τους;

Έχω και με τους δύο σε προσωπικό επίπεδο πολύ καλή σχέση, καθώς ο Τάσος Αναστασίου ήταν και μαθητής μου, ενώ με τον Χαντζόπουλο δουλέψαμε στην ίδια εφημερίδα. Δε συνηθίζω να σχολιάζω συναδέλφους γιατί όταν είσαι του ιδίου επαγγέλματος είναι δύσκολο να μιλήσεις σκληρά για κάποιους άλλους, και δε θέλω να μου προσάψουν ότι είμαι αντίζηλος των συναδέλφων μου. Οι επιθέσεις που δέχτηκε ο Τάσος Αναστασίου ήταν άδικες και χοντροκομμένες και πιστεύω ότι εκείνη τη στιγμή η σκοπιμότητα των πραγμάτων έσκασε σαν ένα «μπαλόνι», για μια γελοιογραφία που εγώ μάλιστα βρήκα πολύ όμορφη. Χιλιάδες φορές έχουμε κάνει ναζιστές ή ανθρώπους με μουστάκι χιτλερικό. Αυτά που έλεγε τα βρήκα χαριτωμένα και θεωρώ πως ήταν ένα πείραγμα που εξαρτάται από το πόσο ώριμος είναι ο άλλος να το δεχθεί. Ούτε από τον Δημήτρη Χαντζόπουλο έχω ενοχληθεί, απλώς εγώ δε θα έκανα το ίδιο πράγμα, διότι μερικά ζητήματα θέλουν έναν χειρισμό πιο ευαίσθητο. Αλλά είναι δικαίωμα του κάθε συναδέλφου να κάνει αυτό που γουστάρει.

Τι πρέπει να διαθέτει κάποιος για να γίνει σατιρικός σκιτσογράφος;

Το πιο σημαντικό είναι να μπορεί να εκφραστεί με το σχέδιο. Έπειτα, να έχει ένα έμφυτο χιούμορ και σάτιρα, αυτό το κάτι. Διδάσκονται κάποια πράγματα και υπάρχει βελτίωση με το χρόνο. Βλέπουμε συναδέλφους που ξεκίνησαν πιο χοντροκομμένα και σταδιακά έχουν εξελιχθεί κάνοντας κάτι πιο «λεπτό» και φίνο. Το κυριότερο όμως είναι αυτό που ανέφερα ξανά, να γνωρίζεις απόλυτα αυτό που σατιρίζεις.

Ένα από τα πιο γνωστά σας σκίτσα είναι εκείνο με το παιδί που κατουράει το βασιλικό στέμμα. Ποια είναι η ιστορία πίσω από αυτό το σκίτσο;

Αυτό το έχω ως παράδειγμα για το γεγονός ότι δε μπορεί  κανείς να φτιάξει «συνταγές» για ένα πετυχημένο σκίτσο. Το λέω και στα παιδιά εδώ στη σχολή ότι αν καταφέρεις τον άλλον να δει το σκίτσο σου και να πει «ρε τον τσόγλανο που το σκέφτηκε», να ξέρεις έχεις κάνει μια πετυχημένη γελοιογραφία. Εκείνη την εποχή είχα κάνει θυμάμαι δύο σκίτσα, το ένα μάλιστα το είχα δουλέψει ιδιαίτερα, το θεωρούσα μεγάλη ιδέα. Το άλλο, το έκανα με κρύα καρδιά, γιατί δε μου πήγαινε τόσο να βάλω ένα παιδί να κατουράει το στέμμα, μου φαινόταν χυδαίο. Θεωρούσα λοιπόν πως το πρώτο θα κάνει μεγάλη επιτυχία. Εν τέλει το δεύτερο το γνωρίζουν όλοι οι Έλληνες και το μυαλό τους πάει σε αυτό το σκίτσο όταν αναφέρονται στην περίοδο της βασιλείας, ενώ το πρώτο δεν το γνωρίζει κανείς.

Υπάρχει κάτι που θα θέλατε να σχεδιάσετε και για διάφορους λόγους δεν έγινε ποτέ; Ένας δικός σας «καημός»;

Έχω κάνει πάρα πολλά και τέτοιοι καημοί δεν έχουν μείνει, μου έχει μείνει όμως ο καημός ότι μπορεί να μη δημοσιεύτηκε. Όταν δουλεύεις σε ένα έντυπο που έχει τη δική του «γραμμή», δύσκολα μπορείς να επιβιώσεις με τις προσωπικές σου ιδέες, και έτσι συμβιβάζεσαι και ελίσσεσαι για να περάσεις όσο πιο πολλά πράγματα μπορείς. Εγώ πιστεύω ότι είμαι από τους Έλληνες που τα πιο πολλά μου σκίτσα τα έχει δει το καλάθι του αρχισυντάκτη. Σκίτσα που πετάχτηκαν γιατί δεν ταίριαζαν στην ιδιοσυγκρασία της εφημερίδας.

Έχετε δεχθεί λογοκρισία λοιπόν.

Βέβαια. Αλλά μην ξεχνάμε πως όταν δουλεύεις για κάποιους άλλους, η δουλειά σου δεν μπορεί να είναι απόλυτα αυτό που θέλεις εσύ. Αυτό είναι και το ωραίο με τα μέσα σήμερα όπως το facebook, δημοσιοποιείς μια δουλειά και όποιος τη δέχεται τη δέχεται. Στα έντυπα είναι διαφορετικά. Προς το τέλος μάλιστα είχα αρκετές παρεμβάσεις για αυτό και φρόντισα να βγω στη σύνταξη και να μην εξαρτώμαι από τις εφημερίδες.

Πιστεύω πως μετά από τόσα χρόνια, είχα αποκτήσει το δικαίωμα να πω μερικά πράγματα όπως γούσταρα εγώ να τα πω.

Πώς «σπάει» ο φαύλος κύκλος της κακής πληροφορίας;

Για μένα η βασική αρχή, δεν είναι να πείσω τον άλλον για αυτό που λέω, αλλά να τον πείσω να ανοίξει το μυαλό του να σκεφτεί. Μόνο όταν ο ίδιος σκεφτεί πράγματα, πιστεύω πως θα είναι ουσιαστική η γνώση που παίρνει. Δίνεις μια πληροφόρηση, αλλά αφήνεις τον άλλον μόνο του να επιλέξει. Αν του πεις ότι αυτό είναι μάυρο ή άσπρο και δε τον αφήσεις να το δει μόνος του με τα εφόδια που εσύ του έχεις δώσει, τότε μπαίνεις και εσύ στην παγίδα της κακής πληροφορίας.