Το Ψυρρή δεν ήταν πάντοτε μια γειτονιά γεμάτη εστιατόρια, μπαρ και επισκέπτες. Πίσω από τις προσόψεις των χαμηλών κτιρίων λειτουργούσαν ξυλουργεία, βιοτεχνίες, τυπογραφεία, υποδηματοποιεία και μικρά εργαστήρια. Ένα από αυτά ήταν το Savapile, το πιλοποιείο της οικογένειας Σαριγιαννίδη. Η ιστορία του άρχισε το 1960 και συνδέθηκε με την κατασκευή ενός αντικειμένου που κάποτε αποτελούσε αναπόσπαστο μέρος της καθημερινής εμφάνισης: του ψάθινου καπέλου.
Σήμερα, η ιστορία του εργαστηρίου δεν αφορά μόνο τη μόδα. Αφορά την επιβίωση μιας τέχνης, την αλλαγή μιας ολόκληρης γειτονιάς και την προσπάθεια μιας μικρής οικογενειακής επιχείρησης να παραμείνει παραγωγική μέσα σε μια πόλη που μεταμορφώθηκε.
Από μια γλάστρα και ένα τηγάνι
Ο Σάββας Σαριγιαννίδης εργαζόταν ως χειριστής πρέσας σε εργοστάσιο καπέλων στον Πειραιά. Γνώριζε μόνο ένα μέρος της παραγωγής, αλλά ήθελε να καταλάβει ολόκληρη τη διαδικασία. Όταν ζήτησε από τις εργάτριες του εργοστασίου να του δείξουν πώς κατασκευάζεται το καπέλο, εκείνες του απάντησαν πως «η τέχνη δεν μαθαίνεται, αλλά κλέβεται».
Έτσι άρχισε να πειραματίζεται μόνος του. Χρησιμοποίησε μια γλάστρα ως αυτοσχέδιο καλούπι για το επάνω μέρος του καπέλου και ένα τηγάνι για το γείσο. Με μια ραπτομηχανή και τα ελάχιστα μέσα που διέθετε, κατάφερε να κατασκευάσει τα πρώτα του κομμάτια. Στη συνέχεια έπαιρνε το καραβάκι για τη Σαλαμίνα και τα πουλούσε στις παραλίες. Όταν διαπίστωσε ότι υπήρχε ζήτηση, εγκατέστησε το εργαστήριό του στου Ψυρρή και ξεκίνησε την παραγωγή και τη χονδρική πώληση. Το όνομα Savapile προέκυψε από το μικρό του όνομα και το αντικείμενο της δουλειάς του: το πιλοποιείο του Σάββα.
Η δεύτερη γενιά πίσω από τις μηχανές
Το 2001 η επιχείρηση πέρασε στην κόρη του, Λίζα Σαριγιαννίδου. Είχε μεγαλώσει ανάμεσα στις ραπτομηχανές, στις ψάθες και στα ξύλινα καλούπια, χωρίς αρχικά να συνειδητοποιεί ότι κάποια στιγμή θα αναλάμβανε ολόκληρο το εργαστήριο.
Η γνώση δεν της παραδόθηκε μέσα από εγχειρίδια. Παρατηρούσε τον πατέρα της, επαναλάμβανε τις κινήσεις του και μάθαινε διορθώνοντας τα δικά της λάθη. Με τον ίδιο τρόπο που εκείνος είχε «κλέψει» την τέχνη παρακολουθώντας τους παλαιότερους, εκείνη έμαθε παρακολουθώντας τον ίδιο.
Κάθε καπέλο περνά από διαδοχικά χειροποίητα στάδια. Η ψάθα ράβεται, βρέχεται, μορφοποιείται, πιέζεται στο κατάλληλο καλούπι και αποκτά σταδιακά το τελικό της σχήμα. Σύμφωνα με τη δημιουργό, ένα ψάθινο καπέλο μπορεί να χρειαστεί περίπου δέκα στάδια, ενώ ένα κασκέτο πολύ περισσότερα.
Οι μηχανές που δεν αντικαθίστανται
Στο εργαστήριο, οι παλιές μηχανές δεν αποτελούν διακοσμητικά αντικείμενα. Είναι εργαλεία παραγωγής — και ταυτόχρονα μία από τις μεγαλύτερες δυσκολίες της δουλειάς. Ανταλλακτικά δεν κατασκευάζονται εύκολα και οι τεχνίτες που γνωρίζουν να επισκευάζουν τον συγκεκριμένο εξοπλισμό λιγοστεύουν. Για τον λόγο αυτό παλαιότερες, ανενεργές μηχανές διατηρούνταν ως πηγή εξαρτημάτων για εκείνες που εξακολουθούσαν να δουλεύουν.
Εξίσου δύσκολη έγινε και η αναζήτηση της αυθεντικής ψάθας. Η επέκταση των φθηνών εισαγωγών από τη δεκαετία του 1990 περιόρισε την εγχώρια χειροποίητη παραγωγή, ενώ αρκετά φυσικά υλικά αντικαταστάθηκαν από χαρτί ή συνθετικές ύλες.
Περισσότερα από ψάθινα καπέλα
Για να μπορέσει να επιβιώσει, το Savapile δεν έμεινε σε ένα μόνο προϊόν. Στο εργαστήριο κατασκευάστηκαν ναυτικά κασκέτα, σχολικοί μπερέδες, καπέλα για βαπτιστικά ρούχα, καλάθια και ειδικές παραγγελίες. Η προσαρμογή δεν κατάργησε τον χειροποίητο χαρακτήρα της δουλειάς. Έδειξε, όμως, τι σημαίνει πραγματικά η επιβίωση ενός παλιού επαγγέλματος: όχι η μηχανική επανάληψη του παρελθόντος, αλλά η ικανότητα μιας τέχνης να βρίσκει νέες χρήσεις χωρίς να χάνει τον πυρήνα της.
Όταν το Ψυρρή ήταν μια γειτονιά εργαστηρίων
Η πρώτη έδρα του πιλοποιείου βρισκόταν στην Αγίας Ελεούσης 7. Αργότερα μεταφέρθηκε απέναντι, στον αριθμό 14. Στο παλιό κτίριο, οι εργαζόμενοι των διαφορετικών εργαστηρίων συναντιούνταν στο καφενείο του ισογείου. Στην ταράτσα στέγνωναν οι ψάθες, ενώ στις περιόδους κατά τις οποίες απαγορευόταν ο θόρυβος των μηχανών, οι τεχνίτες κατέβαιναν στον δρόμο.
Αυτή η εικόνα απέχει πολύ από το σημερινό Ψυρρή. Η γειτονιά εξακολουθεί να είναι πολυσύχναστη, αλλά μεγάλο μέρος της παραγωγικής της δραστηριότητας έχει αντικατασταθεί από την εστίαση, τη διασκέδαση και την τουριστική οικονομία. Γι’ αυτό το πιλοποιείο έχει ιδιαίτερη σημασία για την πόλη. Δεν διατηρεί μόνο ένα επάγγελμα. Θυμίζει ότι πίσω από τις σημερινές βιτρίνες υπήρχε κάποτε μια ολόκληρη Αθήνα που κατασκεύαζε, επιδιόρθωνε και δημιουργούσε με τα χέρια.
Μια τέχνη που χρειάζεται επόμενα χέρια
Το μεγάλο ερώτημα δεν είναι εάν το χειροποίητο καπέλο έχει θέση στη σύγχρονη μόδα. Είναι εάν υπάρχει κάποιος που θα μάθει να το κατασκευάζει. Χωρίς μαθητευόμενους, κατάλληλα υλικά και ανθρώπους που μπορούν να συντηρήσουν τα μηχανήματα, η τεχνογνωσία κινδυνεύει να χαθεί μαζί με τους τελευταίους ανθρώπους που την κατέχουν. Το Savapile αποτελεί γι’ αυτό κάτι περισσότερο από μια οικογενειακή επιχείρηση. Είναι ένα μικρό κομμάτι της παραγωγικής μνήμης της Αθήνας — μια ιστορία φτιαγμένη από ψάθα, παλιά σίδερα, ξύλινα καλούπια και κινήσεις που δεν καταγράφονται εύκολα σε ένα βιβλίο. Κινήσεις που πρέπει να τις δεις από κοντά, προτού πάψει να υπάρχει κάποιος που μπορεί να τις επαναλάβει.
