Υπάρχουν εργαστήρια που δεν αφηγούνται μόνο την ιστορία μιας οικογένειας. Μέσα στα εργαλεία, στα παλιά καλούπια και στα σημάδια που έχει αφήσει η φωτιά στους τοίχους τους, διασώζουν ένα κομμάτι από την ιστορία ολόκληρης της πόλης.
Ένα τέτοιο εργαστήριο βρίσκεται στο Κάτω Αιγάλεω, κοντά στην Ιερά Οδό και τον Κηφισό. Εκεί όπου η Αθήνα διατηρεί ακόμη ίχνη από το βιοτεχνικό της παρελθόν, ο Χαράλαμπος —Μπάμπης— Γκούμας εργάζεται με τον πηλό και συνεχίζει μια οικογενειακή τέχνη που πέρασε από γενιά σε γενιά.
Ακροκέραμα, κιονόκρανα, επίκρανα, αγάλματα, σφίγγες και άλλα διακοσμητικά στοιχεία βγαίνουν από καλούπια και ψήνονται στο καμίνι. Είναι αντικείμενα που κάποτε αποτελούσαν αναπόσπαστο μέρος της αθηναϊκής οικοδομής και σήμερα χρησιμοποιούνται κυρίως σε αποκαταστάσεις νεοκλασικών κτιρίων ή σε ειδικές κατασκευές.
Ένα παιδί ανάμεσα στον πηλό και στα καλούπια
Ο Μπάμπης Γκούμας δεν γνώρισε την κεραμική ως χόμπι ή ως σπουδή που επέλεξε αργότερα στη ζωή του. Μεγάλωσε μέσα στο εργαστήριο του πατέρα του, Κωνσταντίνου, ο οποίος κατασκεύαζε, μεταξύ άλλων, πήλινα είδη υγιεινής.
Σε καταγεγραμμένη προφορική μαρτυρία του περιγράφει πως ο ίδιος και τα αδέλφια του εργάζονταν από παιδιά: έβγαζαν τα μικρότερα πήλινα αντικείμενα έξω για να στεγνώσουν και τα επέστρεφαν το βράδυ στο εργαστήριο μέχρι να έρθει η ώρα του ψησίματος.
Η φράση συμπυκνώνει τη μετάβαση από την οικογενειακή ανάγκη στη δημιουργική ταυτότητα. Η δουλειά του εργαστηρίου δεν έμεινε στα χρηστικά κεραμικά. Σταδιακά στράφηκε στην κεραμική γλυπτική και στην κατασκευή διακοσμητικών στοιχείων που συνδέονται με την αρχιτεκτονική της παλιάς Αθήνας.
Τα χαμένα κομμάτια των νεοκλασικών
Καθώς πολλά αθηναϊκά νεοκλασικά χρειάζονταν επισκευή, στο εργαστήριο έφταναν παραγγελίες για την ανακατασκευή στοιχείων που είχαν φθαρεί, καταστραφεί ή χαθεί.
Ο Γκούμας αναφέρει ότι κατασκεύαζε από ακροκέραμα και κιονόκρανα μέχρι αγάλματα, λιοντάρια, σφίγγες και κολόνες. Πίσω από κάθε αντικείμενο υπάρχει μια απαιτητική ακολουθία εργασιών: το πρωτότυπο ή το παλιό δείγμα, η δημιουργία του καλουπιού, η προετοιμασία του πηλού, το στέγνωμα και, τελικά, το ψήσιμο.
Το εργαστήριο λειτουργεί έτσι και ως άτυπο αρχείο μορφών της αθηναϊκής αρχιτεκτονικής. Τα καλούπια του διατηρούν σχέδια και διακοσμητικά μοτίβα που άλλοτε συναντούσε κανείς συχνά στις προσόψεις των σπιτιών, αλλά σήμερα χάνονται μαζί με τα κτίρια ή αντικαθίστανται από τυποποιημένες κατασκευές.
Το ενδιαφέρον επομένως δεν βρίσκεται μόνο στα αντικείμενα που παράγονται. Βρίσκεται και στη γνώση που απαιτείται για την ανακατασκευή τους — μια γνώση που μεταδίδεται κυρίως μέσα στο εργαστήριο, με το χέρι, την παρατήρηση και την εμπειρία.
Το «Καμίνι» φωτίζει τον άνθρωπο πίσω από την τέχνη
Η διαδρομή του δημιουργού καταγράφεται στο ντοκιμαντέρ «Καμίνι – Μπάμπης Γκούμας», διάρκειας 73 λεπτών, σε σκηνοθεσία Διονύση Ξανθού και παραγωγή Σωτήρη Λαμπρόπουλου.
Η δημοτική προβολή πραγματοποιήθηκε στις 3 Οκτωβρίου στην αίθουσα «Ρένα Βλαχοπούλου» και ο απολογισμός της δημοσιεύθηκε από τον Δήμο Αιγάλεω στις 9 Οκτωβρίου. Στην εκδήλωση μίλησε και ο ίδιος ο Μπάμπης Γκούμας, μαζί με τους δημιουργούς της ταινίας.
Το ντοκιμαντέρ δεν καταγράφει απλώς έναν επαγγελματία μπροστά στο καμίνι του. Αναδεικνύει τη σχέση ανάμεσα στον άνθρωπο, την οικογενειακή μνήμη, την πρώτη ύλη και την περιοχή στην οποία έζησε και εργάστηκε.
Το Αιγάλεω δεν αποτελεί ένα τυχαίο φόντο. Η Ιερά Οδός, ο Κηφισός και οι γύρω βιοτεχνικές ζώνες φιλοξένησαν για δεκαετίες εργαστήρια, εργοστάσια, αποθήκες και μικρές παραγωγικές μονάδες. Πολλές έκλεισαν, μετακινήθηκαν ή άλλαξαν χρήση. Όσες επιμένουν αποτελούν ζωντανά τεκμήρια μιας πόλης που κάποτε παρήγαγε μεγάλο μέρος όσων χρειαζόταν.
Μια τέχνη που δεν πρέπει να μείνει μόνο στην οθόνη
Η δημόσια προβολή του «Καμινιού» δημιουργεί την αφορμή, αλλά η ουσιαστική ιστορία βρίσκεται ακόμη μέσα στο εργαστήριο: στα καλούπια που χρησιμοποιούνται, στις θερμοκρασίες του ψησίματος, στις σημερινές παραγγελίες και στο ερώτημα αν υπάρχει επόμενη γενιά που θα συνεχίσει.
Δεν είναι ακόμη τεκμηριωμένο ότι πρόκειται για το «τελευταίο» εργαστήριο του είδους του στην Αττική. Είναι όμως μια σπάνια περίπτωση όπου η οικογενειακή συνέχεια, η χειρωνακτική γνώση και η ιστορία της αθηναϊκής αρχιτεκτονικής συναντώνται στον ίδιο χώρο.
Κάθε ακροκέραμο που βγαίνει από το καμίνι του Μπάμπη Γκούμα δεν είναι απλώς ένα διακοσμητικό αντικείμενο. Είναι ένας μικρός κρίκος ανάμεσα στα παλιά εργαστήρια του Αιγάλεω και στα νεοκλασικά κτίρια που εξακολουθούν να στέκονται στην Αθήνα.
Και μαζί του επιβιώνει κάτι ακόμη πιο δύσκολο να αντικατασταθεί: η γνώση των χεριών.
