Λίγο έξω από την Αθήνα, στον Βαρνάβα του Δήμου Μαραθώνος, το ψωμί δεν είναι μόνο τροφή. Οι γυναίκες του χωριού το στολίζουν με λουλούδια, φύλλα, καρπούς και πουλιά από ζυμάρι και το στέλνουν στον γάμο, τη βάφτιση, το Πάσχα και το μνημόσυνο. Η πρακτική αυτή, γνωστή ως «κεντημένο ψωμί», καταγράφηκε το 2023 στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας και παραμένει ζωντανή, από τις κουζίνες των σπιτιών ως τους φούρνους του χωριού.
Τι είναι το κεντημένο ψωμί
Ο όρος περιγράφει τον άρτο που στην επιφάνειά του φέρει ανάγλυφα σχέδια και παραστάσεις από ζύμη. Η ονομασία προέρχεται από την ομοιότητα της διακόσμησης με το κέντημα στο ύφασμα: οι λεπτές λωρίδες, τα κορδονάκια και τα μικρά πλασμένα στολίδια «ράβονται» πάνω στο καρβέλι σαν μοτίβα σε τραπεζομάντιλο.
Στον Βαρνάβα το κεντημένο ψωμί έχει πάντα κάποια αφορμή. Συνοδεύει τις μεγάλες θρησκευτικές γιορτές και τις λεγόμενες διαβατήριες τελετουργίες, τα ορόσημα δηλαδή του κύκλου της ζωής: τον αρραβώνα, τον γάμο, τη βάφτιση, τον θάνατο. Κάθε περίσταση έχει το δικό της κουλούρι και τη δική της «γλώσσα» στολιδιών.
Το πότε ακριβώς ξεκίνησε η πρακτική δεν μπορεί να προσδιοριστεί με ακρίβεια. Βέβαιο είναι ότι η τέχνη περνά από γενιά σε γενιά εδώ και δεκαετίες, όπως μαρτυρούν φωτογραφίες γάμων του χωριού ήδη από τη δεκαετία του 1960.
Μια υπόθεση στα χέρια των γυναικών
Το στοιχείο που ξεχωρίζει στον φάκελο εγγραφής είναι ο κοινωνικός χαρακτήρας της τέχνης. Το κέντημα του ψωμιού ήταν και παραμένει δουλειά των γυναικών. Αποτελεί βασικό κομμάτι της γυναικείας κοινωνικότητας στο χωριό, αφού μητέρες, γιαγιάδες, θείες και γειτόνισσες μαζεύονται γύρω από το ίδιο τραπέζι για να ετοιμάσουν τα κουλούρια.
Παλαιότερα η εκμάθηση γινόταν μόνο βιωματικά. Τα κορίτσια έβλεπαν, βοηθούσαν και σταδιακά αναλάμβαναν μόνα τους. Το ζυμάρι λειτουργούσε ως μέσο κοινωνικοποίησης και ως φορέας κανόνων, προσδοκιών και ταυτότητας φύλου.
Το σημαντικότερο «σχολείο» ήταν οι ετοιμασίες ενός γάμου. Εκεί οι έμπειρες γυναίκες του χωριού συγκεντρώνονταν για να κεντήσουν τα κουλούρια και οι νεότερες μάθαιναν δίπλα τους. Το γαμπριάτικο κουλούρι και το κουλούρι της νύφης ζυμώνονταν ξεχωριστά, και η προετοιμασία τους συνοδευόταν από εθιμικές πράξεις και προλήψεις που προσέδιδαν στο ψωμί σχεδόν τελετουργικό χαρακτήρα.
Λουλούδια, ρόδια, πουλιά: τα σύμβολα πάνω στη ζύμη
Τα σχέδια ακολουθούν έναν κώδικα συμβολισμών που μεταδίδεται από γενιά σε γενιά:
- Σπόροι και καρποί για την αφθονία και τη γονιμότητα
- Λουλούδια για την ομορφιά και την ευτυχία του νέου σπιτιού
- Φύλλα αμπελιού και ελιάς ως σύμβολα ευλογίας και ζωής
- Ρόδια για την ευημερία και την πολυτεκνία
- Πουλιά για τη χαρά και τη διαδοχή των γενεών
Παλαιότερα κάθε περιοχή, και συχνά κάθε οικογένεια, είχε το δικό της χαρακτηριστικό «κέντημα», ενώ τα μοτίβα άλλαζαν ανάλογα με την περίσταση. Το κουλούρι του μνημοσύνου δεν στολίζεται όπως εκείνο του γάμου, και το πασχαλινό έχει άλλη ταυτότητα από το κουλούρι της βάφτισης.
Από το 1967 ως τον σύγχρονο γάμο
Το φωτογραφικό υλικό που συνοδεύει την εγγραφή στο Εθνικό Ευρετήριο δείχνει πόσο σταθερή έμεινε η πρακτική μέσα στον χρόνο. Ξεκινά από έναν γάμο του 1967 και έναν αρραβώνα του 1978 και φτάνει σε πρόσφατες τελετές. Ανάμεσα στα στιγμιότυπα βρίσκονται μια πασχαλινή κουλούρα, ένα κουλούρι βάφτισης αγοριού με χρώματα ζαχαροπλαστικής, κουλούρια κουμπάρου, γάμου και βάφτισης στο ίδιο τραπέζι, ένα κουλούρι μνημοσύνου και ένα γαμήλιο κουλούρι που περιμένει στην εκκλησία πριν από το μυστήριο.
Ορισμένα έθιμα διατηρούνται αναλλοίωτα, όπως το σπάσιμο του κουλουριού στο τραπέζι του γάμου. Άλλα έχουν προσαρμοστεί στην εποχή: αρκετά κουλούρια δεν ζυμώνονται πια στο σπίτι αλλά σε αρτοποιεία του χωριού, όπου οι φουρνάρισσες συνεχίζουν την τεχνική με σύγχρονα μέσα. Η τέχνη μετακινείται, αλλά δεν χάνεται.
Η εγγραφή στο Εθνικό Ευρετήριο
Η «Τέχνη του κεντημένου ψωμιού στον Βαρνάβα της Αττικής» είναι το 90ό στοιχείο του Εθνικού Ευρετηρίου Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς και εντάχθηκε με υπουργική απόφαση το 2023. Ανακοινώθηκε τον Ιούλιο του ίδιου έτους μαζί με άλλα είκοσι νέα στοιχεία από όλη τη χώρα. Το Ευρετήριο τηρείται από τη Διεύθυνση Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του Υπουργείου Πολιτισμού, στο πλαίσιο της Σύμβασης της UNESCO του 2003.
Το στοιχείο εντάσσεται σε τρία πεδία: στις προφορικές παραδόσεις, στις κοινωνικές πρακτικές και τελετουργίες και στην παραδοσιακή τεχνογνωσία. Η απόφαση αιτιολογεί την ένταξη με τη διαρκή σημασία του κεντημένου ψωμιού ως έκφρασης δημιουργικότητας, κυρίως των γυναικών, και ως συνδετικού κρίκου ανάμεσα στις κρίσιμες στιγμές των οικογενειών και τη συλλογική μνήμη του τόπου.
Το Ευρωπαϊκό Μουσείο Άρτου στον Βαρνάβα
Βασικός θεματοφύλακας της παράδοσης είναι το Ευρωπαϊκό Μουσείο Άρτου. Το ίδρυσαν το 2005 ο Πέτρος Κατσίκης και η Μηλέα Παππά σε ένα παραδοσιακό αρχοντικό του χωριού, δύο χρόνια μετά το Διαδραστικό και Λαογραφικό Μουσείο Βαρνάβα. Η συλλογή του ξεπερνά τα 3.000 εκθέματα παραδοσιακού, θρησκευτικού και κεντημένου άρτου από όλους τους νομούς της Ελλάδας και από 40 χώρες του εξωτερικού, και θεωρείται η μεγαλύτερη του είδους της.
Εκτός από τα εκθέματα, το μουσείο οργανώνει σεμινάρια κεντημένου ψωμιού για ενήλικες και εκπαιδευτικά προγράμματα για σχολεία. Στα προγράμματα αυτά τα παιδιά αλέθουν σιτάρι σε χειρόμυλο, καθώς και ζυμώνουν και στολίζουν το δικό τους κουλούρι, το οποίο παίρνουν μαζί τους. Υπάρχουν επίσης τμήματα για το παραδοσιακό γαμήλιο κουλούρι, τον αργαλειό και το ψήσιμο σε ξυλόφουρνο.
Πώς θα το δείτε από κοντά
Ο Βαρνάβας βρίσκεται στη Βορειοανατολική Αττική, περίπου μία ώρα οδικώς από το κέντρο της Αθήνας. Αποτελεί καλή μονοήμερη εκδρομή σε συνδυασμό με τον Μαραθώνα, τη λίμνη και τα παράλια του Ευβοϊκού.
Ευρωπαϊκό Μουσείο Άρτου
Ανδρούτσου 7, Βαρνάβας 190 14
Τηλ.: 693 689 1193, 693 782 2962 · [email protected]
Πληροφορίες για επισκέψεις, σεμινάρια και σχολικά προγράμματα: mouseio-psomiou.com
Πηγές: Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς (ayla.culture.gr), Ευρωπαϊκό Μουσείο Άρτου
