Ένα σημαντικό κομμάτι της καλλιτεχνικής και ιστορικής μνήμης της Αθήνας βρίσκεται ξανά σε δημόσια θέα.
Ο «Έφηβος», το μπρούντζινο γλυπτό του Θανάση Απάρτη, επέστρεψε στην πόλη έπειτα από 23 χρόνια απουσίας, βρίσκοντας νέα θέση στην πλατεία Αγίου Σώστη, στον Νέο Κόσμο.
Την Παρασκευή 16 Οκτωβρίου 2026 πραγματοποιήθηκε εκδήλωση υποδοχής του έργου, παρουσία του δημάρχου Αθηναίων Χάρη Δούκα και κατοίκων της περιοχής.
Η επιστροφή του δεν αποτελεί απλώς την επανατοποθέτηση ενός έργου τέχνης. Είναι και η αποκατάσταση ενός δεσμού που συνδέει δύο γειτονιές της Αθήνας, το Πολύγωνο και τον Νέο Κόσμο, μέσα από την ιστορία των ανθρώπων τους.
Ένα γλυπτό του 1940 με ιστορία οκτώ δεκαετιών
Ο «Έφηβος» φιλοτεχνήθηκε το 1940 από τον Θανάση Απάρτη (1899–1972), έναν από τους σημαντικούς Έλληνες γλύπτες του 20ού αιώνα.
Πρόκειται για ανδρική γυμνή μορφή ύψους 2,50 μέτρων, η οποία χυτεύθηκε σε μπρούντζο στο φημισμένο παρισινό χυτήριο Alexis Rudier.
Η πρώτη γύψινη μελέτη είχε παρουσιαστεί στην Αθήνα το 1939. Η ελληνική κυβέρνηση παρήγγειλε την κατασκευή του έργου σε μπρούντζο, με σκοπό να αποτελέσει μνημείο αφιερωμένο στην ελληνική νεότητα.
Αν και αρχικά προβλεπόταν να τοποθετηθεί στη λεωφόρο Βασιλίσσης Όλγας, τελικά εγκαταστάθηκε στο αλσύλλιο της οδού Μουστοξύδη, μπροστά από τη Σχολή Ευελπίδων.
Εκεί έγινε σημείο αναφοράς για τους Ευέλπιδες, αλλά και για τους κατοίκους του προσφυγικού συνοικισμού του Πολυγώνου.
Από το Πολύγωνο στον Νέο Κόσμο
Η επιλογή της πλατείας Αγίου Σώστη για τη νέα θέση του έργου έχει ιδιαίτερη ιστορική σημασία.
Τη δεκαετία του 1960, κάτοικοι του παλιού προσφυγικού συνοικισμού του Πολυγώνου μετεγκαταστάθηκαν σε νέες κατοικίες στον Νέο Κόσμο, γύρω από την πλατεία Αγίου Σώστη.
Μαζί τους μετέφεραν και τις αναμνήσεις από το γλυπτό που αποτελούσε μέρος της καθημερινότητάς τους.
Για τους ίδιους και τις οικογένειές τους, ο «Έφηβος» δεν ήταν απλώς ένα δημόσιο έργο τέχνης, αλλά ένα σύμβολο της παλιάς γειτονιάς.
Αυτός ο δεσμός εξηγεί και τις επίμονες προσπάθειες των κατοίκων να τοποθετηθεί το έργο στην πλατεία Αγίου Σώστη.
Οι μετακινήσεις και τα χρόνια της απουσίας
Η διαδρομή του «Εφήβου» μέσα στην Αθήνα υπήρξε ιδιαίτερα περιπετειώδης.
Τη δεκαετία του 1980, όταν η Σχολή Ευελπίδων μεταφέρθηκε στη Βάρη και διαμορφώθηκε ο οδικός κόμβος στη Μουστοξύδη, το γλυπτό μεταφέρθηκε στην Εθνική Πινακοθήκη.
Το 1988, επί δημαρχίας Μιλτιάδη Έβερτ, τοποθετήθηκε στη συμβολή των οδών Αρδηττού και Αθανασίου Διάκου, κοντά στον ναό της Αγίας Φωτεινής.
Αργότερα απομακρύνθηκε και μεταφέρθηκε σε χώρο φύλαξης του Δήμου Αθηναίων, προκειμένου να αντιμετωπιστούν οι φθορές που είχε υποστεί.
Ακολούθησαν χρόνια καθυστερήσεων και διαφορετικών προτάσεων για τη μελλοντική του θέση.
Η Σχολή Ευελπίδων επιθυμούσε την τοποθέτησή του στις εγκαταστάσεις της στη Βάρη, ενώ οι πρώην κάτοικοι του Πολυγώνου ζητούσαν να επιστρέψει κοντά τους, στον Νέο Κόσμο.
Οι οπές από τα Δεκεμβριανά που διατηρήθηκαν
Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες του γλυπτού είναι τα σημάδια που εξακολουθεί να φέρει.
Στον κορμό της μορφής και στη μαρμάρινη βάση διακρίνονται οπές που, σύμφωνα με τον Δήμο Αθηναίων, χρονολογούνται από τα Δεκεμβριανά του 1944.
Κατά τη συντήρηση αποφασίστηκε να διατηρηθούν, καθώς αποτελούν ιστορικά τεκμήρια της παρουσίας του έργου στην πόλη.
Έτσι, ο «Έφηβος» δεν αφηγείται μόνο την ιστορία της νεοελληνικής γλυπτικής, αλλά διατηρεί και υλικά ίχνη μιας από τις πιο ταραγμένες περιόδους της σύγχρονης Αθήνας.
Πώς αποφασίστηκε η νέα θέση
Η Διεύθυνση Σχεδίου Πόλεως και Αστικού Περιβάλλοντος του Δήμου Αθηναίων πρότεινε την εγκατάσταση του πρωτότυπου έργου στην πλατεία Αγίου Σώστη.
Η πρόταση εγκρίθηκε από το Δημοτικό Συμβούλιο, λαμβάνοντας υπόψη την ιστορία του γλυπτού και τη σχέση του με τους κατοίκους.
Ακολούθησαν οι εργασίες επανατοποθέτησης και συντήρησης, ώστε το έργο να αναδειχθεί και να προστατευθεί.
Ο δήμαρχος Αθηναίων Χάρης Δούκας δήλωσε:
«Ο “Έφηβος” ανήκει ξανά στην καθημερινότητα της πόλης. Δίπλα στους ανθρώπους της. Γύρω του γράφτηκαν οι ιστορίες μιας ολόκληρης γειτονιάς».
Παράλληλα, ευχαρίστησε τις υπηρεσίες του Δήμου, τους συντηρητές και τους κατοίκους που επέμειναν επί χρόνια στην επιστροφή του.
Πού μπορεί κανείς να δει σήμερα τον «Έφηβο»
Το γλυπτό βρίσκεται πλέον στην πλατεία Αγίου Σώστη, στον Νέο Κόσμο, σε δημόσιο χώρο προσβάσιμο στους κατοίκους και στους επισκέπτες της περιοχής.
Η επιστροφή του προσθέτει ένα ακόμη σημείο πολιτιστικού ενδιαφέροντος στη γειτονιά και υπενθυμίζει ότι τα δημόσια γλυπτά δεν αποτελούν μόνο διακοσμητικά στοιχεία της πόλης.
Είναι φορείς ιστορίας, μνήμης και συλλογικής ταυτότητας.
Για τον «Έφηβο», η νέα θέση σηματοδοτεί την επιστροφή του στην καθημερινή ζωή μιας γειτονιάς που δεν τον ξέχασε ποτέ.
