Προτού ακουστεί η πρώτη πενιά, υπάρχει μόνο ξύλο. Λωρίδες καρυδιάς ή σφενδάμου, ένα λεπτό καπάκι από έλατο, έβενος για την ταστιέρα, κόκαλο για τον καβαλάρη. Υλικά ακίνητα και σιωπηλά, τα οποία πρέπει να μετρηθούν, να κοπούν, να λυγίσουν και να ενωθούν με ακρίβεια. Στη συμβολή των οδών Λογοθέτου και Παναγοπούλου, απέναντι από το Άλσος Αιγάλεω και λίγα μέτρα από την Ιερά Οδό, η διαδικασία αυτή συνεχίζεται στο εργαστήριο παραδοσιακών εγχόρδων της οικογένειας Πολυδώρου.
Εδώ κατασκευάζονται μπουζούκια, τζουράδες, μπαγλαμάδες, μαντολίνα και διαφορετικοί τύποι λαούτου. Παράλληλα, το εργαστήριο αναλαμβάνει επισκευές και συντηρήσεις παλαιών εγχόρδων — όργανα που επιστρέφουν στον πάγκο επειδή τραυματίστηκαν, παραμορφώθηκαν από τον χρόνο ή απλώς έπαψαν να ακούγονται όπως παλιά.
Μια τέχνη που επιμένει στη δυτική Αθήνα
Το Αιγάλεω δεν είναι ένα τυχαίο σκηνικό για αυτήν την ιστορία. Η πόλη αναπτύχθηκε γύρω από την εργασία, τα μικρά εργαστήρια, τη βιοτεχνία και τις οικογένειες που έφτασαν στη δυτική Αθήνα αναζητώντας έναν νέο τόπο για να σταθούν. Η Ιερά Οδός έγινε ένας μεγάλος παραγωγικός άξονας: συνεργεία, ξυλουργεία, αποθήκες και τεχνίτες συνυπήρξαν με κατοικίες, μικρά καταστήματα και λαϊκά κέντρα. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η οργανοποιία δεν μοιάζει με γραφική επιβίωση ενός άλλου καιρού. Παραμένει κανονική εργασία. Χρειάζεται τεχνική γνώση, εξοπλισμό, εξάσκηση και, κυρίως, χρόνο.
Το επίσημο προφίλ της επιχείρησης αναφέρει ότι το Bouzouki Shop ιδρύθηκε το 1976 από τον Δημήτριο Πολυδώρου. Η σελίδα του εργαστηρίου τοποθετεί την έναρξη της κατασκευαστικής δραστηριότητας στο 1972. Μέχρι να αποσαφηνιστεί η διαφορά από την ίδια την οικογένεια, το βέβαιο είναι πως η διαδρομή της ξεκινά στη δεκαετία του 1970 και πλησιάζει τον μισό αιώνα. Σήμερα το εργαστήριο βρίσκεται στη γενέτειρα της οικογένειας, στο Αιγάλεω, ενώ το κατάστημα λειτουργεί στο ιστορικό κέντρο της Αθήνας.
Από τις δούγες στο σκάφος
Το αναγνωρίσιμο αχλαδόσχημο πίσω μέρος του μπουζουκιού δεν αποτελεί ένα ενιαίο κομμάτι ξύλου. Δημιουργείται από τις δούγες: στενές λωρίδες που λυγίζουν και ενώνονται επάνω σε καλούπι μέχρι να σχηματίσουν το σκάφος. Εδώ αρχίζει η πραγματική δοκιμασία για τον οργανοποιό. Η καμπύλη πρέπει να παραμένει ομοιόμορφη. Οι ενώσεις πρέπει να είναι ακριβείς. Τα διαφορετικά ξύλα πρέπει να συνεργαστούν, όχι μόνο αισθητικά αλλά και ακουστικά.
Σε ένα από τα ειδικά μοντέλα του εργαστηρίου, για παράδειγμα, το σκάφος περιγράφεται ως κατασκευή από 40 λωρίδες ελληνικής μαύρης καρυδιάς, με λεπτά φύλλα σφενδάμου ανάμεσά τους. Το καπάκι είναι από ευρωπαϊκό έλατο, η ταστιέρα από έβενο και ο λαιμός ενισχύεται με σφενδάμι και βέγκε. Δεν είναι συνταγή που ισχύει για κάθε μπουζούκι· αποκαλύπτει, όμως, πόσες διαφορετικές πρώτες ύλες και αποφάσεις μπορεί να κρύβονται μέσα σε ένα όργανο.
Αφού ολοκληρωθεί το σκάφος, τοποθετούνται το καπάκι, ο λαιμός και η ταστιέρα. Ακολουθούν η διακόσμηση, τα κλειδιά, ο καβαλάρης, οι χορδές και οι αλλεπάλληλες ρυθμίσεις. Ακόμη και τότε, το όργανο δεν είναι πραγματικά έτοιμο. Πρέπει να παιχτεί και να ακουστεί.
Το χέρι και το αυτί
Η οργανοποιία βρίσκεται κάπου ανάμεσα στην ξυλουργική, τη γεωμετρία και τη μουσική. Ένα όργανο μπορεί να είναι άψογο στην εμφάνιση και να μην έχει τον επιθυμητό ήχο. Ένα άλλο μπορεί να χρειάζεται μικρές διορθώσεις στο ύψος των χορδών, στον καβαλάρη ή στην κλίση του λαιμού μέχρι να γίνει άνετο για τον μουσικό.
Ο κατασκευαστής δεν δουλεύει μόνο με τα μάτια και τα χέρια. Δουλεύει και με το αυτί. Ακούει εάν οι νότες έχουν καθαρότητα, διάρκεια και ισορροπία. Ελέγχει πώς αντιδρά το καπάκι, εάν οι χορδές «τρίζουν» και εάν το όργανο αποδίδει με την ίδια συνέπεια σε ολόκληρη την ταστιέρα.
Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο η επισκευή ενός παλιού μπουζουκιού μπορεί να είναι εξίσου απαιτητική με την κατασκευή ενός νέου. Ο τεχνίτης καλείται να επέμβει χωρίς να εξαφανίσει τον χαρακτήρα που απέκτησε το όργανο μέσα στα χρόνια.
Από το εργαστήριο του Αιγάλεω στον κόσμο
Η σημερινή ιστορία του εργαστηρίου δεν περιορίζεται στη φυσική απόσταση ανάμεσα στο Αιγάλεω και το Μοναστηράκι. Μέσω των ηλεκτρονικών πωλήσεων, τα όργανα με το όνομα Πολυδώρου απευθύνονται πλέον και σε μουσικούς εκτός Ελλάδας. Η διεθνής εμπορική παρουσία χρησιμοποιεί την επωνυμία «Polydorou D. and Sons», στοιχείο που δείχνει οικογενειακή συμμετοχή, χωρίς όμως να αρκεί από μόνο του για να αποτυπώσει ποιος αναλαμβάνει σήμερα κάθε στάδιο της κατασκευής. Αυτό πρέπει να καταγραφεί μέσα στο ίδιο το εργαστήριο.
Και αυτή ακριβώς είναι η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά της ιστορίας: όχι απλώς ότι μια επιχείρηση επέζησε, αλλά εάν η γνώση του ιδρυτή πέρασε στα χέρια της επόμενης γενιάς.
Ποιος επιλέγει σήμερα τα ξύλα; Ποιος σχηματίζει το σκάφος; Ποιος κάνει τις τελικές ρυθμίσεις; Υπάρχουν τεχνικές που μεταδόθηκαν προφορικά, από τον πάγκο του πατέρα στον πάγκο των γιων; Και τι χρειάστηκε να αλλάξει για να επιβιώσει το εργαστήριο σε μια εποχή μαζικής παραγωγής και διεθνών ηλεκτρονικών πωλήσεων;
Κάθε όργανο ξεκινά από έναν άνθρωπο
Η ιστορία του εργαστηρίου Πολυδώρου μπορεί εύκολα να παρουσιαστεί ως μια ρομαντική αφήγηση για ένα επάγγελμα που «αντιστέκεται στον χρόνο». Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη και γι’ αυτό πιο ενδιαφέρουσα. Η χειροποίητη οργανοποιία πρέπει να επιβιώσει οικονομικά, να ανταγωνιστεί φθηνότερα βιομηχανικά όργανα και να ανταποκριθεί στις διαφορετικές ανάγκες αρχάριων, επαγγελματιών και μουσικών από άλλες χώρες. Πρέπει συγχρόνως να διατηρεί την τεχνική της αξιοπιστία και να αποδεικνύει ποια όργανα κατασκευάζονται πράγματι στο εργαστήριο.
Το σημαντικό είναι ότι, σε μια γωνιά του Αιγάλεω, το μπουζούκι δεν αντιμετωπίζεται μόνο ως σύμβολο της ελληνικής μουσικής. Αντιμετωπίζεται ως αντικείμενο δουλειάς. Πριν φτάσει στην πίστα, στο πάλκο ή στο σπίτι ενός μουσικού, περνά από έναν πάγκο γεμάτο πριόνια, λίμες, σφιγκτήρες, ροκανίδια και ανοιχτά κουτιά με μικρά εξαρτήματα.
Και πριν αποκτήσει φωνή, περνά από τα χέρια ανθρώπων που εξακολουθούν να γνωρίζουν πώς ένα κομμάτι ξύλο μπορεί να γίνει μουσικό όργανο.
