Υπάρχει μια δεύτερη Αθήνα κάτω από εκείνη που βλέπουμε. Έχει κοίτες, υπόγεια περάσματα και νερό που συνεχίζει να ακολουθεί διαδρομές πολύ παλαιότερες από τους δρόμους και τις πολυκατοικίες.
Πριν από την πυκνή δόμηση, ποτάμια, χείμαρροι και μικρότερα ρέματα κατέβαιναν από τον Υμηττό, την Πεντέλη και την Πάρνηθα, διέσχιζαν τις συνοικίες και κατέληγαν στον Κηφισό ή στον Σαρωνικό. Καθώς η πρωτεύουσα μεγάλωνε, αρκετές από αυτές τις φυσικές διαδρομές καλύφθηκαν, εγκιβωτίστηκαν ή μετατράπηκαν σε τεχνικά έργα.
Τα ποτάμια, όμως, δεν εξαφανίστηκαν. Απλώς έπαψαν να φαίνονται.
Ο Ιλισός κάτω από τις λεωφόρους
Ο Ιλισός υπήρξε ένα από τα βασικά ποτάμια της Αθήνας. Ξεκινούσε από τον Υμηττό, περνούσε κοντά από το σημερινό Παγκράτι και συνέχιζε προς την Καλλιθέα και το Φάληρο.
Από τα τέλη της δεκαετίας του 1930 και κατά τις μεταπολεμικές δεκαετίες, μεγάλα τμήματα της κοίτης του καλύφθηκαν σταδιακά. Η παλιά διαδρομή του συνδέεται σήμερα με άξονες όπως η Μιχαλακοπούλου, η Βασιλέως Κωνσταντίνου και η Καλλιρρόης.
Εκεί όπου κάποτε υπήρχαν νερό, μικρές γέφυρες και παρόχθια βλάστηση, δημιουργήθηκαν δρόμοι για τις ανάγκες μιας πόλης που αναπτυσσόταν γρήγορα. Το ποτάμι συνέχισε να κυλά μέσα σε τεχνικά και υπόγεια τμήματα, ενώ παραμένει ανοιχτό προς την Καλλιθέα και το Μοσχάτο.
Ο Ηριδανός εμφανίζεται στο Μοναστηράκι
Ο Ηριδανός είναι ίσως το πιο απτό παράδειγμα της αθέατης υδάτινης Αθήνας. Οι πηγές του βρίσκονταν στην περιοχή του Λυκαβηττού και η διαδρομή του περνούσε μέσα από την αρχαία πόλη.
Κατά την κατασκευή του Μετρό, τμήματα της κοίτης του εντοπίστηκαν στους σταθμούς Συντάγματος και Μοναστηρακίου. Στο Μοναστηράκι, πίσω από το κιγκλίδωμα της πλατείας και μέσα στον σταθμό, το νερό εξακολουθεί να είναι ορατό.
Δεν πρόκειται για μια αναπαράσταση του παλιού ποταμού. Είναι ο ίδιος ο Ηριδανός, εγκιβωτισμένος σε κοίτη που διαμορφώθηκε ήδη από τα ρωμαϊκά χρόνια, να συνεχίζει την πορεία του κάτω από μία από τις πιο πολυσύχναστες περιοχές της σύγχρονης Αθήνας.
Ο Κηφισός που έγινε οδικός άξονας
Ο Κηφισός παραμένει ο σημαντικότερος ποταμός του λεκανοπεδίου, όμως μεγάλο μέρος του έχει περιοριστεί ανάμεσα σε τσιμεντένια τοιχώματα και οδικές υποδομές.
Η λεωφόρος Κηφισού ακολουθεί σε μεγάλο βαθμό τη διαδρομή του. Ο ποταμός παραμένει ενεργός κάτω και δίπλα από έναν από τους πιο επιβαρυμένους κυκλοφοριακούς άξονες της Αττικής, συγκεντρώνοντας νερά από μια μεγάλη λεκάνη απορροής.
Η εικόνα του ως απλού τεχνικού καναλιού κρύβει την πραγματική του λειτουργία: ο Κηφισός εξακολουθεί να αποτελεί βασικό κομμάτι του φυσικού συστήματος της πόλης.
Τα ρέματα που παραμένουν ανοιχτά
Δεν καλύφθηκαν όλες οι υδάτινες διαδρομές. Ο Ποδονίφτης εξακολουθεί να εμφανίζεται ανάμεσα στις βόρειες γειτονιές της Αθήνας και να καταλήγει στον Κηφισό.
Στα νότια, η Πικροδάφνη διασχίζει τον Βύρωνα, την Ηλιούπολη, τον Άγιο Δημήτριο και το Παλαιό Φάληρο πριν φτάσει στον Σαρωνικό. Έχει συνολικό μήκος περίπου 9,3 χιλιομέτρων και είναι χαρακτηρισμένη ως ρέμα ιδιαίτερου περιβαλλοντικού ενδιαφέροντος.
Σε τμήματά της επιβιώνουν πικροδάφνες, καλάμια, δέντρα και άγρια ζωή, σχηματίζοντας μια πράσινη διαδρομή μέσα στον πυκνοδομημένο ιστό. Είναι μία μικρή εικόνα του πώς θα μπορούσε να μοιάζει η σχέση της Αθήνας με το νερό, εάν οι φυσικές κοίτες αντιμετωπίζονταν ως υποδομή της πόλης και όχι ως εμπόδιο στην ανάπτυξή της.
Η αθέατη πόλη παραμένει ενεργή
Τα ρέματα δεν είναι άχρηστα κενά ανάμεσα στα κτίρια. Δέχονται τα νερά της βροχής, συμβάλλουν στην αντιπλημμυρική προστασία, επηρεάζουν το μικροκλίμα και δημιουργούν διαδρόμους πρασίνου.
Η ιστορία τους δεν αφορά μόνο μια Αθήνα που χάθηκε. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η σημερινή πόλη και τις επιλογές που θα καθορίσουν την ανθεκτικότητά της στο μέλλον.
Κάθε φορά που διασχίζουμε τη Μιχαλακοπούλου, την Καλλιρρόης, τη λεωφόρο Κηφισού ή την πλατεία Μοναστηρακίου, κινούμαστε πάνω από έναν δεύτερο χάρτη. Έναν χάρτη που δεν σχεδιάστηκε από πολεοδόμους, αλλά από το νερό. Και όσο κι αν η Αθήνα προσπάθησε να τον κρύψει, εκείνος εξακολουθεί να υπάρχει.
