Στην πλατεία Νικολοπούλου, στην Κυπριάδου, μια γυναικεία μορφή σκύβει πάνω από το μήλο που κρατά στο χέρι της. Στη μαρμάρινη βάση διακρίνεται το φίδι. Είναι η «Εύα» του γλύπτη Γρηγόρη Ζευγώλη, ένα έργο δεμένο τόσο στενά με την περιοχή, ώστε οι παλαιότεροι κάτοικοι εξακολουθούν να αποκαλούν το σημείο «πλατεία Εύας». Δεν πρόκειται απλώς για ένα γλυπτό τοποθετημένο στον δημόσιο χώρο. Η «Εύα» κουβαλά μια περιπετειώδη αστική διαδρομή: έγινε τοπόσημο, απομακρύνθηκε από τη γειτονιά και επέστρεψε ύστερα από χρόνια, χάρη και στην επιμονή ανθρώπων της Κυπριάδου που δεν την είχαν ξεχάσει.
Μια πλατεία που πήρε το όνομά της από ένα άγαλμα
Η Κυπριάδου σχεδιάστηκε ως μία από τις πρώτες κηπουπόλεις της Αθήνας, με χαμηλά σπίτια, κήπους και πλατείες που επικοινωνούσαν μεταξύ τους. Κατά τον Μεσοπόλεμο εξελίχθηκε σε τόπο κατοικίας σημαντικών ζωγράφων και γλυπτών, αποκτώντας ιδιαίτερη σχέση με την καλλιτεχνική ζωή της πόλης. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η μαρμάρινη «Εύα» απέκτησε τη δική της θέση στη συλλογική μνήμη. Η παρουσία της ήταν τόσο χαρακτηριστική, ώστε το όνομά της πέρασε στην καθημερινή γλώσσα των κατοίκων. Η επίσημη ονομασία μπορεί να άλλαξε, όμως για τη γειτονιά η πλατεία παρέμεινε η πλατεία της Εύας.
Το γλυπτό απεικονίζει τη βιβλική μορφή γυμνή, με το σώμα σκυμμένο και το βλέμμα χαμηλωμένο. Κρατά το μήλο, ενώ ο όφις εμφανίζεται στη βάση του έργου. Δεν παρουσιάζεται θριαμβευτική· μοιάζει να βρίσκεται στη στιγμή αμέσως μετά την επιλογή, όταν η αθωότητα έχει ήδη χαθεί.
Η απομάκρυνση και η επιστροφή
Κάποια στιγμή η «Εύα» απομακρύνθηκε από την πλατεία. Γύρω από τους λόγους και τις ακριβείς συνθήκες της μετακίνησής της έχουν διασωθεί διαφορετικές προφορικές αφηγήσεις, χωρίς όλες να συνοδεύονται από επαρκή αρχειακή τεκμηρίωση. Εκείνο που καταγράφεται σταθερότερα είναι ότι το έργο επέστρεψε στην Κυπριάδου το 1995, ύστερα από πολυετείς προσπάθειες κατοίκων και του τοπικού πολιτιστικού συλλόγου. Τοποθετήθηκε ξανά στην πλατεία, αλλά σε διαφορετικό σημείο.
Η επιστροφή της δεν αποκατέστησε απλώς ένα γλυπτό. Αποκατέστησε ένα κομμάτι από την ταυτότητα της περιοχής. Η «Εύα» είχε πάψει να ανήκει μόνο στον δημιουργό της· είχε γίνει σημείο προσανατολισμού, ανάμνηση συναντήσεων και μέρος του προσωπικού χάρτη των κατοίκων.
Οι άνθρωποι που φροντίζουν τη μνήμη της πόλης
Σήμερα, 25 Σεπτεμβρίου, η «Εύα» βρίσκεται ξανά στο επίκεντρο. Στην πλατεία πραγματοποιείται δράση γνωριμίας με τη δημόσια γλυπτική και τη συντήρησή της, δίνοντας σε παιδιά της περιοχής τη δυνατότητα να παρακολουθήσουν από κοντά τη δουλειά των συντηρητών. Είναι ένα επάγγελμα που συνήθως παραμένει αθέατο. Οι συντηρητές δεν δημιουργούν ένα καινούργιο έργο ούτε επιχειρούν να εξαφανίσουν όλα τα ίχνη του χρόνου. Μελετούν το υλικό, καταγράφουν τις φθορές και επεμβαίνουν προσεκτικά, ώστε το γλυπτό να παραμείνει στον δημόσιο χώρο χωρίς να χάσει την ιστορική του υπόσταση. Μέσα από τα εργαλεία και τις μεθόδους τους, οι κάτοικοι μπορούν να δουν τη φροντίδα της πολιτιστικής κληρονομιάς την ώρα που συμβαίνει — όχι πίσω από τις κλειστές πόρτες ενός εργαστηρίου, αλλά στην πλατεία της γειτονιάς.
Το άγαλμα που η γειτονιά δεν ξέχασε
Τα δημόσια γλυπτά είναι συχνά τόσο οικεία, ώστε καταλήγουν σχεδόν αόρατα. Περνάμε καθημερινά δίπλα τους χωρίς να γνωρίζουμε ποιος τα δημιούργησε, τι αναπαριστούν και ποιες περιπέτειες έχουν περάσει. Η «Εύα» αποτελεί την εξαίρεση. Έδωσε το όνομά της σε μια πλατεία, απομακρύνθηκε, επέστρεψε και συνέχισε να αποτελεί μέρος της καθημερινότητας της Κυπριάδου. Η ιστορία της δείχνει ότι η μνήμη μιας πόλης δεν φυλάσσεται μόνο στα μεγάλα μνημεία και στα επίσημα αρχεία. Ζει και στα μικρότερα σημεία αναφοράς που οι κάτοικοι αναγνωρίζουν ως δικά τους.
Ίσως αυτή να είναι και η ουσιαστικότερη μορφή προστασίας: μια γειτονιά να θυμάται ένα έργο ακόμη και όταν αυτό λείπει — και να το διεκδικεί μέχρι να επιστρέψει.
