Στη σημερινή Νίκαια η ζωή κινείται γρήγορα. Τα λεωφορεία περνούν, τα καταστήματα ανοίγουν, οι άνθρωποι διασχίζουν την πλατεία της Οσίας Ξένης πηγαίνοντας στη δουλειά ή στο σπίτι. Ανάμεσα στις πολυκατοικίες διακρίνονται ακόμη χαμηλά προσφυγικά σπίτια, μικρές αυλές και στενοί δρόμοι που διατηρούν κάτι από την παλιά Κοκκινιά.
Για όποιον δεν γνωρίζει, όλα μοιάζουν με ένα συνηθισμένο κομμάτι της πόλης. Όμως εδώ η μνήμη έχει συγκεκριμένες διευθύνσεις. Έχει την πλατεία όπου συγκεντρώθηκαν βίαια χιλιάδες άνθρωποι. Έχει τα σπίτια που ερευνήθηκαν και παραδόθηκαν στις φλόγες. Έχει τους δρόμους από τους οποίους οδηγήθηκαν οι συλληφθέντες προς το στρατόπεδο Χαϊδαρίου. Και έχει τη Μάντρα της Κοκκινιάς, τον χώρο που έγινε συνώνυμος με τις εκτελέσεις της 17ης Αυγούστου 1944.
Η ανακοίνωση των φετινών εκδηλώσεων μνήμης από τον Δήμο Νίκαιας–Αγίου Ιωάννη Ρέντη προσφέρει την αφορμή να ξαναδιαβαστεί το Μπλόκο όχι σαν μια απομακρυσμένη σελίδα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, αλλά σαν κομμάτι της ίδιας της ιστορίας της πόλης.
Το ξημέρωμα που έκλεισαν οι δρόμοι
Τα ξημερώματα της 17ης Αυγούστου 1944, γερμανικές κατοχικές δυνάμεις και Έλληνες συνεργάτες τους περικύκλωσαν την Κοκκινιά. Οι έξοδοι της συνοικίας αποκλείστηκαν. Οι κάτοικοι διατάχθηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους και οι άνδρες να συγκεντρωθούν στην πλατεία της Οσίας Ξένης. Ακολούθησαν έρευνες, ανακρίσεις και υποδείξεις ανθρώπων που θεωρούνταν μέλη ή υποστηρικτές της Αντίστασης.
Οι κουκουλοφόροι καταδότες περνούσαν ανάμεσα στους συγκεντρωμένους και υπεδείκνυαν πρόσωπα. Άνθρωποι απομακρύνονταν από το πλήθος και οδηγούνταν προς εκτέλεση. Στη Μάντρα, έναν περιφραγμένο χώρο που συνδεόταν με ταπητουργείο, γράφτηκε το πιο σκοτεινό κεφάλαιο της ημέρας. Εκεί εκτελέστηκαν διαδοχικά δεκάδες κάτοικοι και αγωνιστές της Αντίστασης. Ανάμεσά τους βρισκόταν και η νεαρή Διαμάντω Κουμπάκη, μία από τις μορφές που συνδέθηκαν με την αντίσταση στις εργατικές συνοικίες του Πειραιά.
Ο ακριβής αριθμός των θυμάτων και των ομήρων διαφοροποιείται ανάμεσα στις ιστορικές πηγές. Αυτό που τεκμηριώνεται με βεβαιότητα είναι η έκταση της επιχείρησης: εκατοντάδες νεκροί, χιλιάδες συλλήψεις, καμένα σπίτια και μεγάλος αριθμός ομήρων που οδηγήθηκαν αρχικά στο Χαϊδάρι και, σε αρκετές περιπτώσεις, σε στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας στη Γερμανία.
Το Μπλόκο δεν ήταν ένα απομονωμένο ξέσπασμα βίας. Είχε προηγηθεί, τον Μάρτιο του 1944, η Μάχη της Κοκκινιάς, κατά την οποία δυνάμεις του ΕΛΑΣ και κάτοικοι της περιοχής αντιστάθηκαν σε γερμανικές και συνεργαζόμενες ελληνικές δυνάμεις. Η Κοκκινιά είχε ήδη αποκτήσει τη φήμη μιας συνοικίας με ισχυρή αντιστασιακή δράση. Τον Αύγουστο, αυτή η ταυτότητα μετατράπηκε σε στόχο μαζικών αντιποίνων.
Γιατί η Κοκκινιά βρέθηκε στο στόχαστρο
Για να καταλάβει κανείς όσα συνέβησαν, πρέπει να κοιτάξει την ίδια τη φυσιογνωμία της περιοχής.
Η Κοκκινιά χτίστηκε σε μεγάλο βαθμό από πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής. Άνθρωποι που είχαν χάσει σπίτια, περιουσίες και πατρίδες δημιούργησαν από την αρχή μια πυκνή εργατική συνοικία στις παρυφές του Πειραιά.
Τα πρώτα χρόνια ήταν δύσκολα. Μικρές κατοικίες, πρόχειρες υποδομές, φτώχεια και σκληρή εργασία διαμόρφωσαν μια κοινότητα με ισχυρούς δεσμούς αλληλεγγύης. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον αναπτύχθηκαν εργατικά σωματεία, πολιτικές οργανώσεις και, στη διάρκεια της Κατοχής, ισχυρά δίκτυα Αντίστασης.
Η γεωγραφία της συνοικίας έπαιζε επίσης ρόλο. Τα στενά, οι μικρές αυλές και η πυκνή δόμηση μπορούσαν να προστατεύσουν ανθρώπους και παράνομες οργανώσεις. Στο Μπλόκο, όμως, η ίδια γεωγραφία μετατράπηκε σε παγίδα: όταν αποκλείστηκαν οι κεντρικοί δρόμοι, η διαφυγή έγινε σχεδόν αδύνατη.
Το Μπλόκο της Κοκκινιάς είναι, επομένως, και ιστορία μιας πόλης. Μιας προσφυγικής και εργατικής πόλης που στοχοποιήθηκε όχι μόνο για όσα έκαναν μεμονωμένοι κάτοικοί της, αλλά και για τη συλλογική της ταυτότητα.
Η Μάντρα δεν είναι το μοναδικό μνημείο
Σήμερα η Μάντρα του Μπλόκου λειτουργεί ως ιστορικός χώρος μνήμης. Το τοπίο της, όμως, δεν μπορεί να γίνει κατανοητό αποκομμένο από τη γύρω γειτονιά.
Η πλατεία της Οσίας Ξένης, οι παλιές προσφυγικές κατοικίες, οι διαδρομές των ομήρων και τα σημεία όπου κάηκαν σπίτια αποτελούν τμήματα του ίδιου αόρατου ιστορικού χάρτη.
Κάποια ίχνη είναι εμφανή. Άλλα υπάρχουν μόνο σε μια επιγραφή, σε ένα όνομα δρόμου ή στη διήγηση μιας οικογένειας. Και ορισμένα χάθηκαν κάτω από τις πολυκατοικίες και τις μεταπολεμικές μεταμορφώσεις της Νίκαιας.
Εδώ βρίσκεται και η μεγαλύτερη πρόκληση: πώς μεταδίδεται η μνήμη ενός γεγονότος όταν η γενιά που το έζησε φεύγει;
Οι άνθρωποι που μπορούν σήμερα να μιλήσουν συνήθως δεν είναι αυτόπτες μάρτυρες. Είναι παιδιά και εγγόνια ανθρώπων που βρέθηκαν στην πλατεία, κρύφτηκαν σε σπίτια, συνελήφθησαν ή δεν επέστρεψαν ποτέ. Οι αφηγήσεις έχουν περάσει από γενιά σε γενιά, μέσα από οικογενειακές σιωπές, φωτογραφίες, ονόματα και μικρές ιστορίες.
Αυτές οι μαρτυρίες δεν αντικαθιστούν τα ιστορικά αρχεία. Τα συμπληρώνουν. Δείχνουν πώς ένα δημόσιο τραύμα εγκαθίσταται μέσα στην ιδιωτική ζωή και πώς επιβιώνει πολύ μετά το τέλος των γεγονότων.
Μια πόλη που άλλαξε όνομα, όχι μνήμη
Το 1944 η περιοχή λεγόταν Κοκκινιά. Το 1940 είχε ήδη μετονομαστεί διοικητικά σε Νίκαια, όμως το παλιό όνομα παρέμεινε ζωντανό στην καθημερινή χρήση και συνδέθηκε οριστικά με τα γεγονότα της Κατοχής. Από τότε η πόλη άλλαξε. Τα προσφυγικά παραπήγματα έδωσαν τη θέση τους σε κανονικές κατοικίες και αργότερα σε πολυκατοικίες. Οι ανοιχτοί χώροι μειώθηκαν, οι δρόμοι γέμισαν αυτοκίνητα και η Νίκαια ενσωματώθηκε πλήρως στο πολεοδομικό συγκρότημα της Αθήνας και του Πειραιά.
Κι όμως, κάτω από τη σύγχρονη εικόνα της εξακολουθεί να διακρίνεται η πόλη που προηγήθηκε. Όχι μόνο στα κτίρια που διασώθηκαν, αλλά και στη συλλογική ταυτότητα. Στον τρόπο με τον οποίο η περιοχή μιλά για την προσφυγική της καταγωγή, την εργατική της ιστορία και την Αντίσταση. Γι’ αυτό το Μπλόκο δεν αφορά αποκλειστικά την επέτειο της 17ης Αυγούστου. Αφορά το πώς μια πόλη επιλέγει να θυμάται καθημερινά.
Αν η ιστορία περιοριστεί σε μία τελετή και μερικά στεφάνια, κινδυνεύει να γίνει τυπική υποχρέωση. Αν, αντίθετα, επιστρέψει στους δρόμους όπου συνέβη, αποκτά ξανά ανθρώπινη κλίμακα. Τότε η πλατεία δεν είναι απλώς πλατεία. Η Μάντρα δεν είναι απλώς μουσείο. Και ένα παλιό προσφυγικό σπίτι δεν είναι απλώς ένα κτίσμα που επέζησε της αντιπαροχής. Είναι σημεία μιας διαδρομής που μας θυμίζει ότι οι πόλεις δεν αποτελούνται μόνο από όσα βλέπουμε. Αποτελούνται και από όσα συνέβησαν εκεί.
