Ένας ζωγράφος «θρέμμα» της γειτονιάς

Ο Αλέκος Φασιανός γεννήθηκε στην Αθήνα το 1935 και μεγάλωσε στην περιοχή γύρω από το Μεταξουργείο και την Πλατεία Ελευθερίας, σε μια εποχή που η γειτονιά ήταν λαϊκή, γεμάτη μικρά εργαστήρια, αυλές και καθημερινές ιστορίες — πολύ διαφορετική εικόνα από τη σημερινή. Σπούδασε βιολί στο Ωδείο Αθηνών και ζωγραφική στην Ανωτάτη Σχολή Καλών Τεχνών, με δασκάλους τον Γιάννη Μόραλη και τον Γιάννη Τσαρούχη, πριν συνεχίσει τις σπουδές του στο Παρίσι με υποτροφία.

Η πορεία του τον έφερε σε δεκάδες πόλεις του κόσμου και σε πάνω από 70 ατομικές εκθέσεις, ενώ τιμήθηκε επανειλημμένα από τη γαλλική κυβέρνηση, φτάνοντας μέχρι τον τίτλο του Αξιωματικού της Λεγεώνας της Τιμής. Ωστόσο, όσο κι αν ταξίδεψε και έζησε στο εξωτερικό, η γειτονιά της παιδικής του ηλικίας παρέμεινε σταθερό σημείο αναφοράς στο έργο του.

Το έργο που έγινε προσωπική επιστροφή στον χρόνο

Το 2000, ο Φασιανός ανέλαβε να φιλοτεχνήσει τα έργα για τον σταθμό Μεταξουργείο, στο πλαίσιο ενός ευρύτερου προγράμματος της Αττικό Μετρό που ανέθεσε σε σημαντικούς εν ζωή Έλληνες καλλιτέχνες —ανάμεσά τους ο Γιάννης Μόραλης, η Χρύσα και ο Γιώργος Ζογγολόπουλος— να δημιουργήσουν έργα τέχνης για τους σταθμούς του δικτύου, μετατρέποντάς τους σε κάτι περισσότερο από απλά σημεία διέλευσης.

Αντί να επιλέξει κάτι αφηρημένο ή καθαρά διακοσμητικό, ο Φασιανός στράφηκε στη μνήμη. Δημιούργησε δύο μνημειακές τοιχογραφίες, διαστάσεων 4×2 μέτρων η καθεμία, τοποθετημένες στο πρώτο επίπεδο του σταθμού σαν σκηνικό θεατρικής παράστασης. Τις ονόμασε «Ο Μύθος της Γειτονιάς μου». Πάνω τους, με τις χαρακτηριστικές αδρές γραμμές και τα έντονα χρώματα που τον έκαναν αναγνωρίσιμο σε όλο τον κόσμο, αποτύπωσε σκηνές εμπνευσμένες από τη δεκαετία του 1950: ανθρώπινα προφίλ, πουλιά, μυθικά ζώα και αιθέρια τοπία, όλα δεμένα με τις αναμνήσεις του από τους δρόμους γύρω από το σπίτι του.

Ο ίδιος ο καλλιτέχνης μιλούσε συχνά για τη νοσταλγία μιας Αθήνας που σταδιακά χανόταν, και το έργο του στο Μεταξουργείο λειτουργεί σχεδόν σαν κάψουλα του χρόνου — κρυμμένη, όχι τυχαία, κάτω από την ίδια γη όπου κάποτε έπαιζε παιδί.

Μια ιστορία που έκλεισε τον κύκλο της, δεκαετίες αργότερα

Το ενδιαφέρον της ιστορίας δεν σταματά στον σταθμό του μετρό. Λίγα λεπτά με τα πόδια από εκεί, στην οδό Νεοφύτου Μεταξά, βρισκόταν από το 1930 έως τη δεκαετία του 1970 το πατρικό σπίτι της οικογένειας Φασιανού — ένα νεοκλασικό κτίριο με εσωτερική αυλή, όπου η οικογένεια εγκαταστάθηκε όταν ο παππούς του ζωγράφου χειροτονήθηκε παπάς στην κοντινή εκκλησία του Αγίου Παύλου.

Δεκαετίες αργότερα, ο ίδιος χώρος μετατράπηκε στο Μουσείο Αλέκος Φασιανός, το οποίο άνοιξε τις πόρτες του με τη βοήθεια της κόρης του καλλιτέχνη, Βικτώριας, ολοκληρώνοντας κατά κάποιον τρόπο έναν κύκλο: ο ζωγράφος που είχε αποτυπώσει τη γειτονιά του στους τοίχους του μετρό επέστρεψε τελικά, ζωντανά και μόνιμα, στα ίδια στενά που τον μεγάλωσαν. Η ευρύτερη περιοχή γύρω από τον Σταθμό Λαρίσης και το Μεταξουργείο έχει άλλωστε εξελιχθεί σε πόλο σύγχρονης τέχνης, με γκαλερί όπως η The Breeder, το Atopos και η Ρεβέκκα Καμχή να λειτουργούν στη γειτονιά.

Ο Αλέκος Φασιανός έφυγε από τη ζωή τον Ιανουάριο του 2022, σε ηλικία 87 ετών, έχοντας στο πλευρό του τη σύζυγό του και τα παιδιά του. Οι δύο τοιχογραφίες στο Μεταξουργείο παραμένουν εκεί, αναλλοίωτες, ενώ χιλιάδες επιβάτες περνούν καθημερινά μπροστά τους — συχνά βιαστικοί, συχνά χωρίς να γνωρίζουν ότι κοιτάζουν, στην πραγματικότητα, την παιδική ηλικία ενός από τους σημαντικότερους Έλληνες ζωγράφους του 20ού αιώνα.

Το μετρό της Αθήνας ως υπόγεια γκαλερί

Το έργο του Φασιανού δεν είναι μεμονωμένη περίπτωση. Το αθηναϊκό μετρό φιλοξενεί μια από τις μεγαλύτερες συλλογές δημόσιας τέχνης της πόλης, με έργα σημαντικών Ελλήνων δημιουργών να κοσμούν σταθμούς σε όλο το δίκτυο — από το ρολόι-γλυπτό του Θόδωρου στο Σύνταγμα και το «Αίθριο» του Γιώργου Ζογγολόπουλου στον ίδιο σταθμό, μέχρι τον «γαλαξία» από αιωρούμενες πέτρες του Κώστα Βαρώτσου στη Δάφνη Πλακεντίας. Κάθε μία από αυτές τις δημιουργίες κρύβει τη δική της ιστορία — αποδεικνύοντας πως το εισιτήριο του μετρό μπορεί να λειτουργήσει, αν το προσέξει κανείς, και σαν το φθηνότερο εισιτήριο για μια gallery κάτω από την πόλη.