Ο Κολωνός απέχει λίγα λεπτά από το κέντρο, αλλά παραμένει έξω από τις συνηθισμένες διαδρομές της πόλης. Οι περισσότεροι τον γνωρίζουν από τον ομώνυμο σταθμό, τις σιδηροδρομικές γραμμές ή ως μια γενική περιοχή ανάμεσα στη Λένορμαν και την Ακαδημία Πλάτωνος. Στους δρόμους γύρω από τον Λόφο Ιππίου Κολωνού, όμως, διατηρείται ένα διαφορετικό κομμάτι της Αθήνας.
Στη συμβολή της Πρεβέζης με τη Ραιδεστού και στα γειτονικά οικοδομικά τετράγωνα υπάρχουν ακόμη ισόγεια, διώροφα και μικρές τριώροφες κατοικίες. Ορισμένες έχουν απλές λαϊκές όψεις. Άλλες διατηρούν νεοκλασικές λεπτομέρειες, ακροκέραμα, ξύλινα παντζούρια ή μικρές αυλές. Ανάμεσά τους βρίσκονται κτίρια του μοντέρνου κινήματος και μεταγενέστερες πολυκατοικίες. Δεν πρόκειται για ένα ομοιόμορφο «παλιό αθηναϊκό» σκηνικό. Είναι μια γειτονιά που χτίστηκε σε διαφορετικές περιόδους και συνεχίζει να αλλάζει.
Γιατί ονομάστηκε Ίππιος Κολωνός
Η ονομασία της περιοχής συνδέεται με τον χαμηλό λόφο που βρίσκεται στη σημερινή γειτονιά. Η λέξη «κολωνός» σήμαινε λόφο, ενώ το προσωνύμιο «Ίππιος» σχετιζόταν με τη λατρεία του Ιππίου Ποσειδώνα. Στην αρχαιότητα η περιοχή αποτελούσε δήμο της Αθήνας και συνδέθηκε με τον Σοφοκλή και την τραγωδία «Οιδίπους επί Κολωνώ». Το αρχαίο παρελθόν εξηγεί το όνομα, όχι όμως τη σημερινή μορφή της συνοικίας. Αυτή διαμορφώθηκε πολύ αργότερα, καθώς η Αθήνα επεκτεινόταν προς τα δυτικά και οι περιοχές γύρω από τις σιδηροδρομικές γραμμές αποκτούσαν κατοικίες, εργαστήρια και μικρές παραγωγικές χρήσεις.
Ο Κολωνός δεν αναπτύχθηκε σαν τις ακριβότερες συνοικίες του κέντρου. Η αρχιτεκτονική του είναι περισσότερο καθημερινή: μικρά οικόπεδα, περιορισμένο ύψος, απλούστερες προσόψεις και σπίτια που προσαρμόζονταν στις ανάγκες των οικογενειών τους.
Οι δρόμοι της χαμηλής κλίμακας
Η Πρεβέζης, η Ραιδεστού, η Ανωμεράς και οι δρόμοι προς τον Λόφο Σκουζέ σχηματίζουν μια διαδρομή όπου η κλίμακα παραμένει σε αρκετά σημεία χαμηλή. Αυτό δεν σημαίνει ότι η περιοχή έχει μείνει αναλλοίωτη. Πολλά παλιά σπίτια είναι κλειστά, άλλα έχουν δεχθεί προσθήκες και αρκετά έχουν ήδη αντικατασταθεί από πολυώροφες οικοδομές.
Η αξία της διαδρομής βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη συνύπαρξη. Ένα μικρό σπίτι με πράσινα παντζούρια μπορεί να βρίσκεται δίπλα σε μια πολυκατοικία της δεκαετίας του 1970. Λίγο πιο πέρα, ένα κτίριο με οριζόντιους εξώστες και καθαρές γραμμές θυμίζει τη διάδοση του μοντέρνου κινήματος στις αθηναϊκές συνοικίες.
Σε παλαιότερη καταγραφή της περιοχής, η «Καθημερινή» είχε εντοπίσει αντίστοιχες κατοικίες στις οδούς Ανωμεράς και Ραιδεστού, ενώ νεότερο ρεπορτάζ σημείωνε το αρχιτεκτονικό ενδιαφέρον σπιτιού στη συμβολή Ευαλκίδου και Πρεβέζης.
Οι αναφορές αυτές δεν αρκούν για να χρονολογηθεί κάθε κτίριο. Δείχνουν, όμως, ότι η χαμηλή αρχιτεκτονική κλίμακα δεν περιορίζεται σε μία φωτογενή γωνία. Αποτελεί χαρακτηριστικό ενός ευρύτερου τμήματος της γειτονιάς.
Η νοσταλγία χρειάζεται τεκμηρίωση
Οι παλιές κατοικίες συχνά περιγράφονται ως κατάλοιπα μιας πιο ανθρώπινης Αθήνας. Η εικόνα είναι ελκυστική, αλλά μπορεί να κρύψει τη μισή πραγματικότητα.
Ένα χαμηλό σπίτι δεν είναι απαραίτητα διατηρητέο ούτε βρίσκεται σε καλή κατάσταση. Μπορεί να έχει προβλήματα στατικότητας, υγρασίας και ενεργειακής απόδοσης. Η μικρή αυλή και τα ξύλινα κουφώματα συνυπάρχουν συχνά με υψηλό κόστος συντήρησης, ασαφές ιδιοκτησιακό καθεστώς ή αδυναμία αξιοποίησης. Από την άλλη πλευρά, η αντικατάσταση όλων αυτών των κτισμάτων από τυποποιημένες πολυκατοικίες αλλάζει οριστικά την αναλογία του δρόμου: τον ουρανό που παραμένει ορατός, το φως, τις φυτεύσεις των αυλών και τη σχέση της κατοικίας με το πεζοδρόμιο.
Το ζήτημα δεν είναι να διατηρηθεί κάθε παλιό σπίτι επειδή είναι παλιό. Είναι να καταγραφεί πρώτα ποια κτίρια έχουν πραγματική αρχιτεκτονική, ιστορική ή κοινωνική αξία και ποιο σύνολο συγκροτούν μέσα στη γειτονιά.
Μια διαδρομή για να διαβαστεί η πόλη
Ο Κολωνός προσφέρεται για έναν περίπατο που δεν βασίζεται σε εντυπωσιακά μνημεία. Αφετηρία μπορεί να είναι ο Λόφος Ιππίου Κολωνού και συνέχεια οι δρόμοι Ραιδεστού, Ανωμεράς, Πρεβέζης και Ευαλκίδου, με κατεύθυνση προς τον Λόφο Σκουζέ. Η διαδρομή αποκαλύπτει διαφορετικές φάσεις της Αθήνας σε μικρή απόσταση: το αρχαίο τοπωνύμιο, τη λαϊκή κατοικία, τις νεοκλασικές επιρροές, τον αθηναϊκό μοντερνισμό και την πολυκατοικία της αντιπαροχής.
Δεν χρειάζεται να αποκαλέσει κανείς τη γειτονιά «χρονοκάψουλα». Ο Κολωνός δεν έχει σταματήσει στον χρόνο. Αυτό που διαθέτει είναι κάτι πιο συγκεκριμένο: δρόμους στους οποίους οι διαδοχικές μορφές της Αθήνας παραμένουν ακόμη ορατές, πριν η επόμενη οικοδομική φάση τις καλύψει.
